آخرین اخبار
عشایرکشور از محرومیت مطلق تا پیشرفت و تعالی
خلاصه خبر
مقاله حاضر خلاصه ای از” دستاوردهای ۴۰ ساله انقلاب اسلامی در خصوص عشایر کشور ” بوده که در ستادپاسداشت مذکور تدوین شده و مبین دستاوردهای بی نظیر را در حوزه های مختلف عشایردر محرومیت زدایی وارتقا آنان می باشد.
*
دکتر سید جواد هاشمی فشارکی
14 مهر 1399
عشایرکشور از محرومیت مطلق تا پیشرفت و تعالی
انقلاب شکوهمند اسلامی در سال ۵۷؛ که سبب فروپاشی نظام وابسته و ستم شاهی و برپایی نظام جمهوری اسلامی گردید؛ هماینک در چهل سالگی خود واقع گردیده؛ چهل سالی که از فرازونشیبهای مختلف در برابر انواع تهاجمات و تهدیدات مستقیم و غیر مستقیم انبوه دشمنان خارجی و داخلی و همچنین حوادث طبیعی سختی قرارگرفت. به نحویی که آرزوی واهی نابودی آنرا داشته و دارند و علیرغم همه مشکلات و نارسایی ها؛ انبوهی از دستاوردهای بی نظیر و اعجاز گونهای را در حوزه های مختلف رقم زده است که غالبا نتیجه تجربیات و روحیه جهادی دفاع مقدس و بسیجی بوده است؛ بگونه ای که قابل مقایسه با کل مدت دوران پیش از انقلاب نبوده و در کمتر کشوری در جهان نیز میتوان چنین رشد شتابانی را مشاهده کرد.
گزارش حاضر خلاصه ای از" دستاوردهای ۴۰ ساله انقلاب اسلامی در خصوص روستاها؛ عشایر و سازندگی " با عنایت به توضیحات زیر می باشد :
تلاش شده است تمامی اطلاعات از منابع معتبر استخراج شود. لذا بسیاری از اطلاعاتی که در منابع درج نشده؛ طبعا در این گزارش نیز نیامده است.
بسیاری از اقدامات انجام شده توسط نهادهای منطقه ای و محلی و اقدامات غیر رسمی و خیرین بومی در این گزارش درج نشده است که ضرورت دارد در یک پژوهش جامع استخراج گردد.
در این گزارش به جزییات خیلی از زیر بخشها (مانند کارگاههای کوچک صنایع دستی؛ امور فرهنگی؛ خدماتی و مرمت انهار و استخرها و کانال آبیاری؛ حفر چاههای آب و کد پستی؛ سند دار شدن املاک و ...) پرداخته نشده است.
در دوسال اول بعد از انقلاب به علت تغییر نظام و ادارات؛ روند احداثات عمرانی تقریبا متوقف بوده و در طول هشت سال جنگ تحمیلی نیز شیب عمرانی بعلت آسیبهای وارده منفی بوده است و در برخی دوره ها نیز بعلت رویکرد برخی دولتهای سیاسی کار؛ کارکرد فعالیتهای عمرانی و خدمات روستایی ضعیف بوده است. گرچه عمر انقلاب به ظاهر چهل سال را دارد ولی عملا در نیمی از زمان فوق، فعالیت عمرانی و خدماتی وجود داشته و به عبارتی این حجم انبوه را باید محصول نیمی از عمر انقلاب اسلامی ( یعنی حدود بیست سال ) به حساب آورد.
بعضا در برخی از حوزه ها اشکالاتی بر کیفیت و چگونگی طرحها (مثل طرح معماری واحدهای مسکونی روستایی و ...) وجود داشته است؛ که جای تأمل دارد و لازم است در دوران گذر از چهل سالگی؛ صاحب نظران بدون تعصب؛ کاستی های موجود را احصاء کرده و در دهه آینده که دهه تکامل و تعالی و بالندگی نظام جمهوری اسلامی است؛ از ضعفها کاسته شده و به سمت مطلوبیتها در نظام برنامه ریزی و طرح ریزی تلاش شود.
مراسم چهارده مهرماه ۱۳۹۷ در روستای گلحصار واقع در شرق پالایشگاه نفت تهران با انعکاس اهم دستاوردهای چهل ساله در حوزه های روستا، عشایر و سازندگی توسط برخی از صاحب نظران خدوم؛ بایستی نقطه شروعی باشد برای جلسات و محافل تخصصی؛ تا ضمن بیان رشدهای تصاعدی، نجومی و شتابان، انشاءالله چراغ فروزان راه آینده درخشان سازمانها و نهادهای روستایی و عشایری و مدیران وکارشناسان مربوطه قرارگیرد تا بزودی شاهد صدرنشینی جهانی در عرصه های مختلف کشور باشیم.
امام خمینی (ر ه ):
«ناچاریم که به ملت متوجه بشویم برای سازندگی، برای اینکه ترمیم کنیم این خرابی‌هایی را که در طول مدت حکومت جائر پهلوی در مملکت ما حاصل شده است» (صحیفه امام(ره)، ج 8، ص 180).
«امروز ثوابی بالاتر از این نیست که به برادرهای خودتان کمک کنید و این سازندگی را همه با هم شروع کنید که ایران خودتان درست ساخته بشود» (صحیفه امام (ره)، ج 8، ص 180).
«بحمدالله با کمک همه اقشار و عشایر محترم ایران این پیروزی تا این جا حاصل شد. این عشایر ما در اطراف ایران پشتوانه‌های استقلال ایران بودند. شما عشایر پشتوانه این مملکت بودید و انشاالله هستید. پشتوانه مملکت ما ایلات و عشایر بودند ... عشایر ایران یکی از پشتوانه‌های بزرگ کشور بودند. عشایر ایران در زمان سابق یکی از پشتیبان‌های کشور بودند که به واسطه سلطه این رژیم و دستیاری اجانب اینها را یکی بعد از دیگری تضعیف کردند».
امام خامنه‌ای :
«روستا پشتوانه تولید، حیات، غذا و موجودیت کشور است و در برابر این حقیقت باید به این سؤال جدی پاسخ داد که بر اساس چه استدلالی زندگی در روستا نباید به روانی و خوشی شهر از جهت برخورداری از امکاناتی مانند مدرسه، ارتباطات، آب، راه و آسایش زندگی باشد و چرا شهرها به دلیل بزرگ‌تر بودن، مصرفی بودن و تولیدی نبودن، باید در برخورداری از زندگی راحت‌تر، جلوتر از روستا باشد» (20/ 11/ 1376 ، دیدار وزیر و شورای معاونین وزارت جهاد سازندگی و مدیران عامل شرکتهای بزرگ تابعه با مقام معظم رهبری).
«صنایع بخش کشاورزی، یکی از بخش‌های راهبردی است که در همه کشورها به آن کمک ویژه می شود و دولت باید به بخش کشاورزی مساعدت ویژه ای داشته باشد. راه توسعه روستاها، ایجاد صنایع تبدیلی در روستاهاست» (5/6/1393 ، دیدار رئیس جمهور و هیات دولت با مقام معظم رهبری به مناسبت هفته دولت).
«عزیزان من! برادران و خواهران! شما امتحان خوبی دادید؛ پیوستگی خودتان و پشتیبانی خودتان را از اسلام و انقلاب، ثابت کردید. در کشور ما، عشایر مایه عزت و افتخارند. من در یک جمعی گفتم: بعضی از کشورها از اختلاف قومیت‌ها در میان ملتشان، احساس بیم می‌کنند و می‌ترسند؛ ولی ما از عشایرمان احساس خرسندی و خوشبختی می‌کنیم! چرا؟ چون عشایر ما-در هر نقطه‌ای که هستند- پاسدار ملیت، پاسدار دین، طرفدار روحانیون و علاقه‌مند به مبانی اسلامی و سنت‌های بومی این کشور بوده‌اند».
مقدمه
انقلاب اسلامی را باید سرآغاز تحولات بزرگ و بنیادین در ایران، منطقه، جهان اسلام و جهان غیراسلام دانست. رهبر کبیر انقلاب اسلامی حضرت امام خمینی(ره) از انقلاب اسلامی با عناوینی چون «معجزه قرن» و «انفجار نور» یاد کرده و همین کلمات برای توصیف عظمت و بزرگی انقلاب اسلامی کفایت می‌کند. هرچه از زمان پیروزی انقلاب اسلامی فاصله گرفته شود، اهمیت پرداختن به موضوع دستاوردهای انقلاب اسلامی و اهمیت تبیین دستاوردها و پیشرفتهای جمهوری اسلامی بیشتر میشود. یکی از اهداف راهبردی دشمنان در جنگ نرم علیه انقلاب و جمهوری اسلامی، ایجاد یأس و ناامیدی در جامعه و به‌ویژه در نسل جوان نسبت به آینده از طریق سیاه‌نمایی، بزرگ کردن مشکلات، زیر سؤال بردن و یا کم‌ارزش جلوه دادن دستاوردهای انقلاب و ناکارآمد نشان دادن نظام دینی است. دشمنان تلاش می‌کنند تا از طریق قدرت رسانه‌ای خود، جلوی درک واقعیات انقلاب اسلامی و دستاوردهای ارزشمند جمهوری اسلامی از سوی جوانان ایرانی را گرفته و با نوعی واقعیت‌پنداری برای آنان، در پشتوانه‌های مردمی انقلاب و نظام جمهوری اسلامی خلل وارد سازند.
در چنین شرایطی، اهمیت تبیین دستاوردهای انقلاب و جمهوری اسلامی به‌عنوان یک وظیفه آشکار می‌گردد. یکی از حوزه‌های مهم تأثیرگذار در شرایط اقتصادی- اجتماعی کشور که پس از انقلاب نگاه و توجهی خاص و ویژه به آن شده است حوزه روستا و عشایر غیور ایران زمین است.
بررسی ها نشان می دهد رژیم پهلوی در دهه ۴۰ شمسی با استراتژی نادرست خود که تحت عنوان اصلاحات ارضی از آن یاد می‌شد، باعث بیمار شدن اقتصاد ایران و به خصوص اقتصاد روستایی و عشایری شده بود. برنامه های عمرانی رژیم شاه، بدون توجه درست به اقتصاد پویای کشاورزی و دامداری روستاها و عشایر و به جای گام نهادن در ارتقاء کیفیات و کمیات زندگی روستاییان و عشایر در جهت تشویق آنها به ماندن در روستاها و بهره‌وری بیشتر، بر صنایع وابسته بویژه صنایع مربوط به کالاهای مصرفی اتکا داشت و نتیجه آن عدم توازنی فزاینده بین بخش کشاورزی و بخش‌های دیگر اقتصادی بود به گونه ای که در بخش کشاورزی، تولید محصولات کشاورزی از ۲۹ درصد تولید ناخالص ملی در سال ۱۳۳۹ به ۹ درصد در سال ۱۳۵۶، یک سال قبل از فروپاشی حکومت پهلوی، تنزل یافت. در بخش صنعت نیز با توجه به بیگانگی صنایع مورد حمایت حکومت پهلوی با اقتصاد ملی و عدم توجه به نیازهای داخلی کشور، وابستگی اقتصاد کشور به غرب روز به روز افزوده شد. با اجرای استراتژی‌های نادرست رژیم پهلوی، بخش کشاورزی فراموش شد و بیشترین سرمایه گذاری و امکانات کشور در بخش صنعت و صنایع متکی به واردات صورت گرفت که همین امر باعث فاصله گرفتن امکانات شهری و روستایی بود که پیامد آن فقر روزافزون روستاییان و عشایر و مهاجرت روزافزون آنها به شهرها بود.
قبل از انقلاب روستاها نقاط فراموش شده ای در کشور بودند و عملا نقشی در تحولات اجتماعی، سیاسی و فرهنگی کشور نداشتند و بر اثر سیاست های غلط رژیم پهلوی روستایی بودن معادل بی فرهنگی و بی ارزشی بود. درواقع به واسطه عدم توجه و سیاست ها و روش های نادرست در آن زمان، روستاها تجسم عینی فلاکت و بدبختی و عقب ماندگی بودند و از فقر امکانات و زیرساخت ها در ابتدائی‌ترین شکل آن رنج می بردند. اما امروزه درسایه انقلاب شکوهمند اسلامی و برکات نظام مقدس جمهوری اسلامی، وضع روستاها به هیچ وجه قابل مقایسه با شرایط قبل از انقلاب نیست و پیشرفت های نجومی و چشمگیری در این عرصه ها ایجاد شده است.
در چنین شرایطی انقلاب اسلامی با اهداف مهمی در حوزه‌های مختلف فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و ... که شاه بیت آن توجه به قشر نیازمند جامعه بویژه مردم محروم روستا و عشایر، تامین استقلال اقتصادی، رفع بیکاری و تامین اجتماعی بود، به پیروزی رسید. انقلاب اسلامی در سالهای اولیه به برنامه ریزی برای تحقق اهدافی که اشاره شد، پرداخت. در سالهای بعد انقلاب اسلامی اهدافی از جمله رشد و توسعه پایدار اقتصادی، فرهنگی و اجتماعی با توجه ویژه به بخش کشاورزی و دامداری که کانون اصلی آنها عشایر بودند، تربیت نیروی انسانی، استفاده بهینه از منابع طبیعی کشور، تلاش در جهت تحقق عدالت اجتماعی دنبال شد و توانست در پایان برنامه‌های پیش بینی شده، به رشد قابل توجهی در برنامه‌های توسعه خود دست یابد.
اکنون ایران اسلامی، با درایت رهبر معظم انقلاب اسلامی و با کوشش دولتمردان، کارشناسان اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و نخبگان کشور سعی دارد با پرداختن به «چشم انداز ۲۰ ساله»، کشور را به جایگاه اول در منطقه ارتقا دهد. بررسی شرایط و اوضاع اقتصادی، اجتماعی، فرهنگی، زیربنایی و ... روستاها و عشایر در دهه منتهی به سال ۵۷ و مقایسه آن با چهار دهه پس از انقلاب گویای بسیاری از حقایق است. بی تردید دستیابی به عمق و گستره آثار و برکات انقلاب اسلامی در حوزه روستا و عشایر زمانی بیش از پیش ممکن میشود که مقایسه‌ای بین شرایط کشور قبل و بعد از انقلاب بهمن ۱۳۵۷ صورت پذیرد تا گوشه‌ای از دستاوردها و برکات انقلاب اسلامی درک گردد.
لذا در این نوشتار تلاش میشود در سه بخش روستا، عشایر و بخش مشترک روستا و عشایر با مروری به مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی و پیشرفتهای جمهوری اسلامی در ابعاد مختلف بخش روستایی و عشایری ایران، به این وظیفه عمل گردد.
در جغرافیای سیاسی اجتماعی، عشایر به مردمانی اطلاق می شود که دارای ساختار اجتماعی قبیله ای و عشیره ای، اتکای معاش بر دامداری و شیوه زندگی شبانی مبتنی بر رمه گردانی در زیست بوم ییلاق و قشلاق می باشند.
جامعه عشایری ایران در طول تاریخ پرفراز و نشیب کشور همواره نقشی انکارناپذیر را در حوزه سیاست و اقتصاد کل کشور ایفا کرده است و با توجه به نقش غیر قابل اغماض این جامعه، دولتهای گذشته هیچگاه نتوانستند این قشر غیور و مولد را به حاشیه برانند؛ اما وجود ضعف های متعدد در این دولت ها باعث شده بود که ساماندهی مناسب و قابل توجهی نیز تا بعد از انقلاب اسلامی در زمینه امور مربوط به عشایر صورت نگیرد و همه ارگانهایی که در این زمینه شروع به فعالیت کرده بودند نیز دچار ضعفها و کاستی هایی بودند که بدون دستیابی به نتایج مفید و قابل توجه، با دیگر ارگانها جایگزین می شدند.
عشاير ايران به مثابه جامعه سوم كه داراي وجوه زيستي متمايزي با دو جامعه شهري و روستایي كشور است، نه تنها در وجه دروني داراي ساختار ويژه مديريتي و رهبري بوده بلكه از گذشته دور دولت‌هاي مركزي و حتي حكام محلي آنها نيز براي اعمال حاكميت خود بر اين جامعه، ساز و كار اداري و تشكيلاتي ويژه‌اي را تدارك مي‌ديده‌اند.
پس از انقلاب اسلامی نگاه و توجه ویژه ای به این جامعه تأثیرگذار شده است و تلاش شده در جهت ارتقاء هویتی، رفاهی، و کارایی آن گام هایی اساسی برداشته شود.
بررسی وضعیت جمعیت عشایرکشور در چند دهه گذشته نشان‌دهنده کاهش نسبت جمعیت عشایر کشور در مقایسه با جمعیت کل کشور است. بر اساس اطلاعات منابع تاریخی، درسال 1245 ه. ش. حدود 38.6 درصد جمعیت کشور، عشایری بوده است که این نسبت در سال 1345 به 9.6 درصد کاهش پیدا کرده است.
بر اساس آخرین سرشماری رسمی عشایر کشور که توسط مرکز آمار ایران صورت گرفته است نسبت جمعیت عشایر کشور به کل جمعیت به 1.68 درصد کاهش پیدا کرده است که این امر نشان‌دهنده کاهش نسبت جمعیت عشایر کشور است.[1]
جمعیت عشایر کشور حدود 1186830 نفر در قالب 212 هزار و 772 خانوار، 104 ايل، 552 طايفه مستقل و 19840 رده ايلي است[2].
الف) زیرساختی و فیزیکی
برخورداری از زیرساخت‌ها و تأسیسات
برخورداری از آب آشامیدنی بهداشتی
با تلاش‌های دولت جمهوری اسلامی ایران تا پایان سال 1396، 72 درصد عشایر کشور از آب آشامیدنی بهداشتی بهره‌مند شده‌اند[3].
برخورداری از برق
تا پایان سال 1396، 64 درصد عشایر کشور از نعمت برق برخوردار شده‌اند[4].
دسترسی به مخابرات
با تلاش‌های مجدانه دولت جمهوری اسلامی 76 درصد عشایر کشور تا پایان سال 1396 به مخابرات دسترسی یافته‌اند[5].
برخورداری از راههای دسترسی
تا پایان سال 1396 و با تلاش‌های پیگیرانه دولت جمهوری اسلامی 96 درصد عشایر کشور از راههای دسترسی مناسب جهت کوچ برخوردار شده‌اند[6].
برخورداری از غسالخانه
تا پایان سال 1396، 8.5 درصد جمعیت عشایر به غسالخانه‌های تجهیزشده و مناسب دسترسی یافته‌اند[7].
برخورداری از خدمات مذهبی، فرهنگی، آموزشی، ورزشی
برخورداری از مراکز آموزشی[8]
91 درصد از جمعیت عشایری کشور تا پایان سال 1396 از مراکز آموزش ابتدایی بهره‌مند شده‌اند.
39 درصد از جمعیت عشایری کشور تا پایان سال 1396 از مراکز آموزش راهنمایی بهره‌مند شده‌اند.
21 درصد از جمعیت عشایری کشور تا پایان سال 1396 از مراکز آموزش متوسطه بهره‌مند شده‌اند.
6 درصد از جمعیت عشایری کشور تا پایان سال 1396 از مراکز آموزش پیش‌دانشگاهی بهره‌مند شده‌اند.
برخورداری از مراکز مذهبی، فرهنگی و ورزشی[9]
با تلاش‌های دولت جمهوری اسلامی ایران تا پایان سال 1396، 37 درصد عشایر کشور از مراکز مذهبی برخوردار شده‌اند.
امروز و به برکت انقلاب اسلامی 2.7 درصد عشایر کشور از کتابخانه برخوردارند.
به یمن انقلاب اسلامی ایران تا پایان سال 1396، 6.5 درصد عشایر کشور از مراکز ورزشی برخوردارند.
مسکن و اسکان عشایر
طرح اسکان اختیاری در مقابل طرح اسکان اجباری رضاشاه
پیش از انقلاب طرح اسکان اجباری عشایر با عنوان تخت قاپو در ایران توسط رضا شاه صورت پذیرفت که تأثیرات بسیار منفی بر ساختار عشایر ایران و عملکرد آنها در چرخه اجتماعی و اقتصادی کشور برجای گذاشت؛ اما در سالهای بعد از انقلاب با تغییر رویکردها اسکان اختیاری عشایر مد نظر قرار گرفت. پس از انقلاب اسلامی اسکان عشایر کوچنده کاملا اختیاری و تنها با درخواست خودشان صورت می‌گیرد[10].
ارائه خدمات تشویقی جهت اسکان اختیاری
ایجاد بستر و زمینه اسکان اختیاری عشایر و ارائه خدمات متعدد در قالب طرح عملیات اجرایی عشایر از افتخارات نظام اسلامی است. طرح عملیات اجرایی اسکان از جمله طرح‌های مهمی است که پس از انقلاب در ارتباط با عشایر پیگیری شده است. هدف این طرح، اجرای عملیات عمرانی و زیربنایی اسکان در کانونهای توسعه عشایری و تجهیز این کانون ها به خدماتی از قبیل راه، آب، برق و آماده‌سازی سایت اسکان در مناطق عشایری کشور است[11].
با اجرای طرح عملیات اجرایی اسکان عشایر، اهدافی چون جلوگیری از مهاجرت به حاشیه شهرها توسط عشایری که تمایل به کوچ نداشته و داوطلب اسکان هستند، ارتقای میزان تولیدات و توانمندی‌های اقتصادی عشایر، افزایش کیفیت زندگی و رفاه خانوار عشایری و ایجاد تنوع در تولید و کاهش فشار بر مراتع محقق شده است[12].
در جدول زیر، بخشی از فعالیتهای انجام شده در قالب طرح عملیات اجرایی اسکان ارائه شده است.
جدول 4: فعالیتهای انجام شده در قالب طرح عملیات اجرایی اسکان
ردیف
پروژه
واحد كار
تا پایان برنامه چهارم
از 89 تا پایان 92
از 93 تا پایان تیر 97
جمع
1
احداث راه
كيلومتر
3353
671
481
4505
2
انتقال آب کشاورزی
كيلومتر
6755
548
419
7722
3
آسفالت راه
كيلومتر
329
169
46
544
4
شبكه برق فشار متوسط
كيلومتر
513.5
115.5
142
771
5
ايستگاه پمپاژ آب
ليتر بر ثانيه
9992
1990
1156
13138
6
حفر و تجهيز چاه
حلقه
1583
134
71
1788
7
تسطيح وتجهيز اراضي كشاورزي
هكتار
22986
3113
261
26360
8
لوله كشي آب آشاميدني
كيلومتر
9000
1399
1238
11637
9
آماده سازي سايت اسكان
كانون
695
76
12
783
مأخذ: روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
پس از انقلاب اسلامی یکی از گام‌های مؤثر در جهت اسکان اختیاری عشایر در کشور، الگوسازی اسکان اختیاری عشایر با ایجاد کانون های توسعه می باشد که برای نمونه می توان به ایجاد کانون توسعه شهسوار در فاصله 25 کیلومتری سمیرم و 130 کیلومتری اصفهان اشاره کرد. کانون توسعه شهسوار یکی از بزرگترین کانون های اسکان عشایر در کشور به شمار می آید.[13]
ارائه تسهیلات و خدمات به کوچندگان
طرح ارائه خدمات پشتیبانی به کوچندگان
پس از انقلاب اسلامی و در راستای تسهیل زندگی و ارتقاء کیفیت زیستی عشایر طرح ارائه خدمات پشتیبانی به کوچندگان اجرا شده است.این طرح با هدف ارایه خدماتی از قبیل راه سازی، تأمین آب شرب و همچنین ارائه خدمات زیرساختی تولیدی به عشایر کوچنده کشور در مناطق ییلاقی و قشلاقی و در مسیر کوچ عشایر اجرا میشود[14].
جدول 5: فعالیتهای انجام شده در قالب طرح ارائه خدمات پشتيباني به كوچندگان
ردیف
پروژه
واحد كار
تا پایان برنامه چهارم
از 89 تا پایان 92
از 93 تا پایان تیر 97
جمع
1
آبشخور دام
باب
5959
842
1139
7940
2
لايروبي و مرمت قنوات
رشته
6018
223
170
6411
3
بند خاكي
مورد
317
8
12
337
4
بهسازي چشمه
دهنه
2270
506
693
3469
5
آموزش عشاير
نفر روز
1279639
93181
192376
1565196
6
نگهداري راه
كيلومتر
90964
17453
18960
127377
7
راه گشائي
كيلومتر
32331
2252
2055
36638
8
احداث راه عشايري
كيلومتر
29640
1312
762
31714
9
آبرساني با تانكر
خانوار/ سال
706547
85354
180141
972042
10
سرويسهاي بهداشتي
دستگاه
1630
178
385
2193
11
حفر چاه
حلقه
2057
79
114
2250
12
احداث آب انبار
متر مكعب
746533
11248
19557
777338
13
تأسيسات خدمات عشايري
مورد
255
119
36
410
14
احداث انبار علوفه
متر مربع
49597
3336
4112
57045
15
احداث پل
دهنه
734
147
238
1119
مأخذ: روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
طرح جایگزینی سوخت فسیلی و انرژی های نو
اجرای طرح جایگزینی سوخت فسیلی و انرژی‌های نو از دیگر خدمات جمهوری اسلامی ایران برای عشایر بوده است. با اجرای این طرح، ضمن تامین سوخت مورد نیاز عشایر، از بوته‌کنی و قطع درختان جلوگیری میشود و حفظ منابع طبیعی و نیز افزایش سطح رفاه خانوارهای عشایری را به دنبال خواهد داشت.
جدول 6: طرح جایگزینی سوخت فسیلی و انرژی‌های نو در مناطق عشایری
ادوات/ سنوات
واحد
برنامه چهارم
تا پایان برنامه پنجم
تا پایان سال 1396
احداث جایگاه ذخیره و توزیع مواد نفتی
جایگاه
895
955
955
احداث جایگاه ذخیره و توزیع گاز مایع
جایگاه
643
687
687
خرید و تجهیز خودروی سوخت رسان
دستگاه
189
224
225
آموزش و ترویج لوازم گازسوز و نفت سوز
خانوار
80034
80034
80034
اجاق خورشیدی
دستگاه
19
19
19
فانوس/ چراغ قوه/ چراغ معابر خورشیدی
دستگاه
2103
8213
13242
پکیج مولد انرژی
دستگاه
35
1047
1798
آبگرمکن خورشیدی
دستگاه
46
379
413
مأخذ: روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
تا پایان سال 1396، 93 مركز سوخت فسيلي برای دسترسی آسان‌تر عشایر ایجاد شده‌است[15].
بهداشت عشایر
راه اندازی خانه بهداشت عشایری و استخدام و تربیت بهورز عشایری در قالب طرح تحول سلامت و نوسازی شبکه بهداشتی کشور از اقدامات اثرگذار جمهوری اسلامی در ارتقا سلامت و بهداشت عشایر می باشد که در زمان های قبل از انقلاب خبری از آن نبود[16]. به عنوان نمونه انتخاب، آموزش و به کارگیری ٢٠ بهورز شامل 19 نفر زن و یک نفر مرد برای فعالیت در ١٩ خانه بهداشت عشایری استان فارس، به عنوان استانی که بیشترین تعداد عشایر را داراست. حدود 100 هزار نفر عشایر از جمعیت عشایری استان فارس از خدمات این بهورزان برخوردار هستند[17].
راه‌اندازی بالغ بر 70 خانه بهداشت عشایری از سال 1395، برای اولین بار مطابق آیین نامه ساماندهی عشایر مصوب هیات دولت[18].
اجرای طرح ارتقاي سطح سلامت دانش‌آموزان عشاير با توزيع جعبه كمكهاي اوليه در بين مدارس عشاير، تغذیه رايگان و ... [19]
ارائه مراقبت های ویژه برای زنان باردار، مراقبت های کودکان، مراقبت های سالمندان، مراقبت های میانسالان ، مراقبت های نوجوانان و جوانان، بهداشت محیط و حرفه ای، واکسیناسیون و خدمات مجاز درمانی و خدمات و مراقبت های نظام شبکه و خدماتی که در خانه بهداشت ها توسط بهورز عشایری برای اولین بار در کشور اتفاق افتاده است[20].
تا پایان سال 1396، 60 درصد جمعیت عشایر کشور از خدمات خانه بهداشت برخوردار شده‌اند[21].
خدمات دامداری عشایر
عشایر ایران با دارا بودن بالغ بر 24 میلیون واحد دامی (28 درصد دام سبک و 4 درصد دام سنگین کشور)، بیش از 20 درصد گوشت قرمز را تولید کرده و نقش بارزی در سایر تولیدات دامی نیز دارند[22].
با توجه به سیاستهای حمایتی جمهوری اسلامی ایران، عشایر حدود 38 درصد مراتع خوب کشور را در اختیار دارند و در عرصه‌ای حدود 59 درصد مساحت کشور پراکنده هستند[23].
از ابتکارات جمهوری اسلامی ایران نسبت به عشایر، اجرای طرح پرواربندی دام عشایر با اصلاح و افزایش بهره‌وری زنجیره تولید است.
ایجاد تعادل نسبی بین دام و مرتع، کنترل قیمت دام مازاد عشایر، جلوگیری از زیان ناشی از فروش اجباری دام به واسطه ها، ایجاد اشتغال متناسب با شیوه زندگی و منطبق با منابع درآمدی خانوارهای عشایری، تغذیه صحیح دام و افزایش راندمان آنها، کاهش هزینه های ثابت سرمایه گذاری در امر پرواربندی، ترویج تغذیه علمی و صحیح دام و استفاده از مواد کنستانتره ای، افزایش ضریب تبدیل علوفه به گوشت و کمک به اقتصاد خانوارهای عشایری، از مزایا و دستاوردهای این طرح به شمار می رود[24].
تولیدات عشایر
با پشتیبانی از عشایر، علاوه بر فعال و تولیدکننده بودن عشایر ایران اسلامی، زمینه ایجاد تعداد زیادی شغل در خارج از جامعه عشایری در زمینه‌های صنعتی، بازرگانی و خدمات پشتیبانی فراهم گردیده است[25]. این جامعه همچنین 5 درصد تولیدات کشاورزی و باغی کشور را تأمین و به بازار عرضه می‌کند[26].
جدول 7: مقدار توليد شير، پشم، مو و كرك
شرح
جمع
گوسفند
بز
گاو
گاوميش
شتر
شير
330357
118567
130078
77819
1652
2242
پشم(ناشسته، مو و كرك)
13392
12337
1039
×
×
17
مأخذ: پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران،
سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور سال۱۳۸۷ نتايج تفصيلي كل كشور
ب) فرهنگی_معنوی
دولت جمهوری اسلامی ایران در راستای ارتقاء توانمندی‌های فرهنگی- مذهبی عشایر ایران اقدام به تهیه «طرح ویژه ارائه خدمات فرهنگی و مذهبی به جامعه عشایری» نموده است[27].
این طرح با مشارکت 18 دستگاه، نهاد و سازمان مسئول و مؤثر در امور فرهنگی و مذهبی عشایر و با اهداف زیر تهیه شد:
- محرومیت زدایی، توسعه متوازن، ساماندهي و ارتقای كيفيت زندگي و تعالی فرهنگی و معنوی عشایر
- پاسداری از ارزش‌های اصیل و مواریث فرهنگی و معنوی، حفظ هويت ايراني – اسلامي وشناساندن و معرفی پتانسیل‌ها و توانمندی‌های اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی جامعه عشايری.
- ارتقای شاخص‌های فرهنگی و مذهبی در جامعه عشایری حداقل به سطح وضعیت آن شاخص در مناطق روستایی
- نظام مند نمودن فرآیند شناخت، برنامه‌ریزی، ساماندهی و اجرای خدمات فرهنگی و مذهبی برای عشایر با شناسایی و احصای وظایف و مسئولیت‌ها و خدمات قابل ارایه دستگاه‌ها و نهادهای فرهنگی
آموزش و سواد عشایر
تعداد استان‌هايي كه قبل از انقلاب در آنها آموزش و پرورش عشايري وجود داشت 8 استان بود در سال 1384 به 21 استان رسيده است و 163 درصد رشد را نشان ميدهد[28].
علي‌رغم اينكه جمعيت عشايري بعد از انقلاب اسلامي ايران رو به كاهش است اما تعداد دانش‌آموزان عشايري روند صعودي داشته است[29].
قبل از انقلاب اسلامي تعداد کل دانش‌آموزان عشایری 78 هزار و 987 دانش‌آموز بوده است. این تعداد پس از انقلاب و تا سال 1384 به 180 هزار و 356 نفر رسیده است که رشدی 128 درصدی را نشان می‌دهد[30].
قبل از انقلاب 24 هزار و 837 دانش‌آموز عشايري را دختران تشكيل مي‌دادند حال آن‌که پس از انقلاب و تا سال 1384 تعداد دانش‌آموزان دختر عشايري با 78 هزار 553 نفر ، 216 درصد رشد را نسبت به تعداد دانش‌آموز عشايري قبل از انقلاب اسلامي ايران نشان ميدهد[31].
جدول 8: مقایسه تعداد دانش‌آموزان مقاطع مختلف تحصیلی قبل و بعد از انقلاب اسلامی تا سال 1384[32]
قبل از انقلاب
بعد از انقلاب
درصد رشد
تعداد کل دانش‌آموزان
78987
180356
128 درصد
تعداد دانش‌آموزان ابتدایی
75212
135031
80 درصد
تعداد دانش‌آموزان راهنمایی
3309
33176
909 درصد
تعداد دانش‌آموزان متوسطه و پیش‌دانشگاهی
466
12000
2464 درصد
تعداد دانش‌آموزان دختر
24837
78553
216 درصد
در حالیکه پیش از انقلاب سطح سواد عشایر تنها 08/0 درصد بوده است[33]، به واسطه تلاش‌ها و برنامه‌ریزی‌های گسترده پس از انقلاب در جهت ارتقاء سطح سواد عشایر، بر مبنای سرشماری اجتماعی- اقتصادی عشایر کوچنده کشور که در سال 1387 صورت پذیرفته، 63 درصد از جمعیت 6 سال به بالای عشایر با سواد هستند[34].
قبل از انقلاب در جامعه عشایری تنها يك هزار و 899 واحد آموزشگاهي عشايري وجود داشته است اما پس از انقلاب اسلامی تعداد كل آموزشگاه‌ها تا سال 1384 به 6 هزار و 100 واحد رسيده است كه 221 درصد رشد را نشان ميدهد[35].
قبل از انقلاب اسلامی تعداد کلاس‌های عشایری شامل 3 هزار و 423 بوده است که پس از انقلاب اسلامی كلاسهاي عشايري به 11 هزار و 620 كلاس افزايش پيدا كرده است كه رشدی 239 درصدی را نشان ميدهد[36].
قبل از انقلاب تنها يك واحد شبانه‌روزي عشایری وجود داشت كه در شيراز مستقر بود اما پس از انقلاب اسلامی و تا سال 1384 تعداد مدارس شبانه‌روزي عشايري از يك واحد در استان فارس به 132 واحد رسيده است كه رشد 132 برابری را نشان ميدهد[37].
قبل از انقلاب و تا سال 1357 تعداد 3 هزار و 616 نيروي انساني در بخش آموزش عشایری در 8 استان عشايري فعاليت مي‌كردند. پس از انقلاب اسلامی و تا سال 1384 تعداد نيروي انساني عشاير نيز به 14 هزار نفر افزايش پيدا كرده است كه 285 درصد رشد را نسبت به تعداد معلمان قبل از انقلاب اسلامي ايران نشان ميدهد[38].
قبل از انقلاب اسلامي موضوعي به نام آموزش و پرورش پيش‌دبستاني و دوره‌هاي يك ماهه آمادگي در مناطق دوزبانه نداشتيم اما طي سال های ابتدایی دهه 80، 28 هزار كودك 5 ساله تحت آموزش پيش‌دبستاني قرار گرفتند[39].
در حوزه برنامه‌ريزي آموزشي نيروي انساني و درسي نيز پيشرفتهاي بسيار خوبي در مقایسه با قبل از انقلاب حاصل آمده است. در دوره‌هاي آموزشي نيمه‌حضوري بازماندگان از تحصيل دوره راهنمايي 4 هزار نفر از سال 1381تا 1384 تحت پوشش قرار گرفتهاند و 240 ساعت نيز دروس رياضي، زبان، علوم و عربي را به طور عمومي آموزش ديده و بر اين اساس به صورت خودآموز آموزش دیدند[40].
طی سالهای ابتدایی دهه 80، يك هزار و 600 نفر از فارغ‌التحصيلان مدارس عشايري گزينش شدند و در مراكز تربيت معلم آموزش ديدند و پس از آن درمناطق خود تدريس مي‌كنند[41].
در حوزه فرهنگي و هنري، پس از انقلاب، برنامه‌هايي مانند بر پايي مسابقات فرهنگي و هنري به منظور تقويت بنيه مذهبي و اعتقادي دانش‌آموزان عشايري، مسابقات نماز، پرسش مهر، برگزاري ارودهاي كشوري و غيره برای دانش‌آموزان در نظر گرفته و اجرا شده است[42].
پس از انقلاب اسلامی طرح‌هایی شامل: طرح پوشش تحصيلي به نام طرح آموزش همگاني با تلاش همگاني دردوره ابتدايي، طرح كتابخانه‌هاي سيار كه راه‌اندازي 2 هزار كتابخانه سيار با 75 هزار جلد كتاب، طرح نظارت باليني و كلينیكي دانش‌آموزان عشاير، طرح فناوري سيار، طرح ميز و نيمكت تاشو در میان عشایر اجرا شده است[43].
از طرح‌های مهم اجرا شده برای مدارس عشایری، طرح "فاوا" است. طرح فاوا به معني فن‌آوري اطلاعات و ارتباطات است كه برای آن يك مدل ارائه شده است. اين مدل به عنوان مدل فناوري اطلاعات و ارتباطات در مدارس عشايري در دو بخش مدارس ثابت و مدارس سيار اجرا مي‌شود. در اين طرح يك كانكس كه قابليت حمل دارد داراي يك مربي و 9 رایانه است كه طي برنامه‌اي تعيين شده در 18 مرحله آموزش‌هايي را به دانش‌آموزان ميدهد[44].
پس از انقلاب طرح توسعه تحقيقات كه در آن جايگاه تحقيقات و پژوهش در عشاير مشخص شده و تعدادي زيادي پايان نامه و كتاب در مورد عشاير جمع‌آوري شده است مورد نظر قرار گرفته و در هر استان يك گنج‌خانه آموزش و پرورش عشايري داير شده است[45].
امروز به برکت انقلاب اسلامی امکان ادامه تحصیل دانش‌آموزان عشایری در مراکز آموزش عالی فراهم است و تعداد قابل توجهی از عشایر ایران دانشجو و یا فارغ التحصیل رشته‌های دانشگاهی هستند. برمبنای سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور سال ۱۳۸۷، تعداد 15482 نفر دانشجو و تعداد 12872 نفر فارغ‌التحصیل رشته‌های مختلف دانشگاهی از میان جمعیت عشایری کشور هستند[46].
جدول 9: دانشجويان و فارغ‌التحصيلان عشایر دوره‌هاي عالي بر حسب جنس، گروه‌هاي عمده رشته تحصيلي و دوره تحصيلي
رشته تحصيلي
دانشجويان
فارغ‌التحصيلان
جمع
فوق ديپلم
ليسانس و بالاتر
جمع
فوق ديپلم
ليسانس و بالاتر
مرد و زن
15482
6762
8720
12872
5492
7380
علوم تربيتي
666
389
277
1074
615
459
علوم انساني و هنر
2282
929
1353
2479
876
1603
علوم اجتماعي - بازرگاني و حقوق
4621
1543
3078
3138
866
2272
علوم- رياضيات و محاسبات
1633
594
1039
1207
381
826
مهندسي - توليد و ساخت
2956
1642
1314
1854
1130
724
كشاورزي - دامپزشكي
922
409
513
901
430
471
بهداشت و رفاه (بهزيستي)
671
271
400
575
256
319
خدمات
276
111
165
237
111
126
اظهارنشده و نامشخص
1455
874
581
1407
827
580
مرد
9614
4322
5292
8844
3966
4878
علوم تربيتي
375
235
140
781
477
304
علوم انساني و هنر
1178
494
684
1479
543
936
علوم اجتماعي - بازرگاني و حقوق
2683
897
1786
2079
576
1503
علوم- رياضيات و محاسبات
948
352
596
781
265
516
مهندسي - توليد و ساخت
2405
1325
1080
1610
981
629
كشاورزي - دامپزشكي
721
335
386
769
386
383
بهداشت و رفاه (بهزيستي)
280
119
161
227
93
134
خدمات
171
59
112
163
72
91
اظهارنشده و نامشخص
853
506
347
955
573
382
زن
5868
2440
3428
4028
1526
2502
علوم تربيتي
291
154
137
293
138
155
علوم انساني و هنر
1104
435
669
1000
333
667
علوم اجتماعي - بازرگاني و حقوق
1938
646
1292
1059
290
769
علوم- رياضيات و محاسبات
685
242
443
426
116
310
مهندسي - توليد و ساخت
551
317
234
244
149
95
كشاورزي - دامپزشكي
201
74
127
132
44
88
بهداشت و رفاه (بهزيستي)
391
152
239
348
163
185
خدمات
105
52
53
74
39
35
اظهارنشده و نامشخص
602
368
234
452
254
198
مأخذ: پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران، سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور سال۱۳۸۷ نتايج تفصيلي كل كشور
دولت جمهوری اسلامی ایران به منظور ارتقاء کمی و کیفی سطح دانش و مهارت عشایر اقدام به تهیه «برنامه ویژه ارتقاء سطح دانش، سواد و مهارت جامعه عشایری» نموده است[47].
این «برنامه جامع» با پیگیری و هماهنگی «دبیرخانه شورایعالی عشایر» و با مشارکت دستگاه‌های اجرایی شامل وزارتخانه‌های آموزش و پرورش، جهادکشاورزی، تعاون، کار و رفاه اجتماعی، علوم، تحقیقات و فناوری و سازمان برنامه و بودجه کشور در قالب 4 طرح با اهداف کمی و کیفی و برنامه عملیاتی پنج ساله سعی در ارتقاء سطح دانش، سواد و مهارت جامعه عشایری دارد.
حفاظت از مرزها توسط عشایر
با حمایت و پشتیبانی نظام، عشایر نقش مهمی را در تأمین امنیت کشور به خصوص در مناطق مرزی و دورافتاده به عهده دارند[48].
تقدیم بیش از ده هزار شهید والامقام و دارابودن بیشترین تعداد شهدا (به نسبت جمعیت)، نشان از شجاعت، ولایتمداری، عشق به میهن و سلحشوری جامعه عشایری کشور دارد[49].
صنایع دستی عشایر
شرایط خاص زندگی اجتماعی و فرهنگی عشایر، اشتغال زنان به امر تولید صنایع دستی از گذشته‌های دور و ... باعث شده صنایع دستی به عنوان یک بخش مکمل در کنار دامداری نقش مهمی در ایجاد اشتغال زنان داشته باشد.
از جمله مهمترین صنایع دستی این جامعه می توان به محصولات دست بافی چون قالی، قالیچه، گلیم، زیلو، ورنی، جاجیم، خورجین، توبره، چوقا، کلاه، دستکش، جوراب، گیوه و پاپوش، پلاس و ... اشاره کرد[50].
امروزه با برنامه ریزی های صورت گرفته پس از انقلاب، عشایر هنرمند و مولد ایران حدود 48.1 میلیون مترمربع صنایع دستی کشور را، با همه ارزش های تاریخی و فرهنگی که این صنایع دارند، تولید می‌کنند[51]. در این ارتباط عشایر ایران 35 درصد صنایع دستی کشور را تولید و به بازارهای داخلی و خارجی عرضه می‌کنند[52].
تشکیل«کارگروه توسعه گردشگری و صنایع دستی عشایر» از دستاوردهای انقلاب اسلامی در حوزه عشایر است. این تشکل با اهداف شناسایی و معرفی ظرفیت‌ها و جاذبه‌های گردشگری مناطق عشایری، حمایت از تولید و توسعه صنایع‌دستی، تنوع‌بخشی به فعالیت‌ها و منابع درآمدی و افزایش سطح اشتغال خانوارهای عشایری، شفاف‌سازی وظایف و هم‌افزایی دستگاه‌های اجرایی ذیربط در موضوع گردشگری و صنایع‌دستی عشایری، در سال 1395 تشکیل شده است[53].
جدول 10: صنايع دستي خانوارهاي عشايري بر حسب مقدار توليد و فروش صنايع دستي بر حسب استان (عشاير دوره ييلاقي)
استان
قالي، قاليچه و گبه
(مترمربع)
گليم و زيلو
(مترمربع)
ورني و جاجيم
(مترمربع)
پلاس (چادر)
(مترمربع)
تعداد كل خانوار
مقدار
توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
كل كشور
23937
159360
72224
9585
64605
16463
7693
57487
23622
29861
446334
16085
آذربايجان شرقي
1146
9389
7800
219
1620
1063
3077
22854
19962
87
798
344
آذربايجان غربي
1457
15109
14400
58
423
92
147
1239
67
580
4789
83
اردبيل
260
1398
859
147
1690
583
216
2001
660
150
2573
626
اصفهان
2161
11203
2335
1117
6980
1373
630
4377
422
320
3126
163
ايلام
182
1033
285
188
1055
43
135
1168
84
4509
82664
4141
تهران
189
970
45
191
1109
38
148
1362
4
141
1704
0
چهارمحال و بختياري
825
6266
1766
467
3646
105
152
1130
2
944
12227
276
خراسان جنوبي
5786
33644
14491
1548
8713
462
552
4770
291
5997
75958
666
خراسان رضوي
1022
8871
6242
231
1571
254
65
619
221
595
8750
448
خراسان شمالي
208
2709
1208
260
4372
3482
52
589
285
374
8154
100
خوزستان
1133
5260
196
165
792
14
150
1027
13
1511
21539
236
زنجان
34
307
301
0
0
0
2
10
0
2
25
0
سمنان
230
1928
717
113
881
241
43
265
6
129
1334
40
سيستان و بلوچستان
67
518
94
69
352
0
138
531
7
2974
59199
2397
فارس
5453
28030
11161
2588
14219
3002
1222
6215
761
1833
21900
322
قزوين
4
2
0
0
0
0
3
16
0
0
0
0
كرمان
1159
11076
5846
1122
8591
5441
130
1334
493
522
13983
5687
كرمانشاه
213
1300
81
317
2295
35
95
729
0
4905
68091
30
كهكيلويه و بويراحمد
109
712
411
74
363
58
74
359
7
240
2908
0
گلستان
1047
12159
3045
279
2829
79
1
2
0
61
319
0
گيلان
5
49
0
5
27
0
103
1550
86
152
3298
20
لرستان
920
5552
278
271
1984
70
490
4709
232
3579
48243
491
مازندران
80
378
16
28
266
6
26
249
0
110
2052
0
مركزي
105
695
172
23
217
7
8
61
19
38
574
15
هرمزگان
0
0
0
1
12
0
0
0
0
5
126
0
همدان
66
392
96
48
298
7
31
276
0
74
1563
0
يزد
76
410
379
56
300
8
3
45
0
29
437
0
مأخذ: پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران، سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور سال۱۳۸۷ نتايج تفصيلي كل كشور
ادامه جدول 10: صنايع دستي خانوارهاي عشايري بر حسب مقدار توليد و فروش صنايع دستي بر حسب استان (عشاير دوره ييلاقي)
استان
حصير
(مترمربع)
خورجين،توبره و مشابه
(عدد)
چوقا يا برك و مشابه
(عدد)
كلاه،دستكش،جوراب،گيوه و پاپوش(عدد/جفت)
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
كل كشور
24185
744009
155437
15492
40321
3235
2204
4891
727
7400
44439
4012
آذربايجان شرقي
42
1516
214
115
459
255
15
39
1
263
1714
97
آذربايجان غربي
70
1134
230
446
1239
21
96
251
1
2486
18275
1220
اردبيل
71
1588
0
46
114
5
28
101
5
281
1759
263
اصفهان
62
612
9
247
515
15
35
75
12
35
162
3
ايلام
5106
71309
4004
2303
7990
671
183
354
8
74
226
5
تهران
68
576
0
213
556
0
64
135
2
242
1524
18
چهارمحال و بختياري
46
298
17
975
3049
452
404
1174
571
64
406
136
خراسان جنوبي
75
527
12
4615
9306
304
138
259
15
1823
5400
48
خراسان رضوي
7
57
1
783
1724
144
39
73
5
164
612
32
خراسان شمالي
19
143
0
786
1579
172
20
52
27
146
534
50
خوزستان
7
128
0
406
1199
22
22
46
7
9
24
0
زنجان
0
0
0
0
0
0
0
0
0
8
121
5
سمنان
14
39
8
204
473
17
127
278
6
265
1428
281
سيستان و بلوچستان
6605
400261
68290
336
1335
223
12
20
6
212
2998
401
فارس
189
4564
71
1115
2679
46
20
41
0
68
339
156
قزوين
3
50
20
25
40
0
0
0
0
39
324
40
كرمان
2030
146323
82387
382
1740
590
13
52
13
164
1987
998
كرمانشاه
6644
76493
59
558
1167
5
35
138
35
31
176
29
كهكيلويه و بويراحمد
10
62
0
202
485
13
5
12
0
8
32
13
گلستان
570
7258
0
877
1894
21
671
1066
7
251
729
17
گيلان
0
0
0
41
122
0
157
405
0
459
3713
69
لرستان
1640
17001
75
397
1605
226
91
247
4
120
921
34
مازندران
42
448
20
68
185
0
20
49
0
83
416
0
مركزي
4
24
0
56
196
33
3
5
2
78
511
97
هرمزگان
0
0
0
4
13
0
0
0
0
0
0
0
همدان
861
13598
20
193
469
0
6
19
0
22
95
0
يزد
0
0
0
99
188
0
0
0
0
5
13
0
مأخذ: پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران، سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور سال۱۳۸۷ نتايج تفصيلي كل كشور
جدول 11: صنايع دستي خانوارهاي عشايري بر حسب مقدار توليد و فروش صنايع دستي بر حسب استان (عشاير دوره قشلاقي)
استان
قالي، قاليچه و گبه
(مترمربع)
گليم و زيلو
(مترمربع)
ورني و جاجيم
(مترمربع)
پلاس (چادر)
(مترمربع)
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
كل كشور
23937
159360
72224
9585
64605
16463
7693
57487
23622
29861
446334
16085
آذربايجان شرقي
876
7627
6523
136
1046
719
2277
16520
15213
58
483
274
آذربايجان غربي
1545
15700
14914
87
601
161
194
1626
260
593
4928
98
اردبيل
445
2645
1698
201
2086
858
969
7948
5216
166
2749
681
اصفهان
113
524
190
23
104
23
18
118
0
19
378
0
ايلام
211
1199
291
223
1237
45
150
1290
92
4951
88907
4141
بوشهر
1088
5603
1729
617
3617
424
265
1433
105
103
805
13
تهران
153
795
18
154
939
25
112
827
4
181
2623
0
چهارمحال و بختياري
355
2656
1244
31
167
26
28
170
2
307
4205
37
خراسان جنوبي
5451
31546
13503
1519
8596
466
545
4720
291
5662
70029
646
خراسان رضوي
983
9025
6237
171
1121
100
34
332
119
517
7907
384
خراسان شمالي
110
1102
337
85
1965
1660
29
311
151
189
3825
25
خوزستان
2668
15182
1177
781
5377
151
635
5455
209
3377
47375
569
زنجان
31
231
225
0
0
0
2
10
0
2
25
0
سمنان
328
2350
760
167
1180
260
96
976
6
186
2218
40
سيستان و بلوچستان
363
2000
684
84
447
12
145
606
7
3273
64465
2417
فارس
5665
28759
10527
2917
16263
3647
1430
7302
954
1954
22741
387
قزوين
6
17
6
0
0
0
3
16
0
1
8
0
قم
17
184
40
12
80
0
1
6
0
27
420
0
كرمان
975
10038
5068
895
7497
4446
116
1164
428
416
10549
3273
كرمانشاه
206
1241
83
312
2210
35
85
651
0
4409
60446
30
كهكيلويه و بويراحمد
223
1658
798
129
1011
261
44
295
0
257
3018
6
گلستان
1168
13929
4002
504
5634
2059
55
530
236
288
4995
139
گيلان
5
49
0
5
27
0
103
1550
86
152
3298
20
لرستان
473
2483
217
192
1553
68
326
3288
169
2500
33784
491
مازندران
7
64
0
3
28
0
5
41
0
4
76
0
مركزي
93
538
140
12
164
7
5
25
9
11
171
0
هرمزگان
183
1037
778
228
1106
995
14
170
65
113
3590
2414
همدان
29
169
82
10
57
7
2
34
0
33
531
0
يزد
167
1009
953
87
492
8
5
73
0
112
1785
0
مأخذ: پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران، سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور سال۱۳۸۷ نتايج تفصيلي كل كشور
ادامه جدول 11: صنايع دستي خانوارهاي عشايري بر حسب مقدار توليد و فروش صنايع دستي بر حسب استان (عشاير دوره قشلاقي)
استان
حصير
(مترمربع)
خورجين،توبره و مشابه
(عدد)
چوقا يا برك و مشابه
(عدد)
كلاه،دستكش،جوراب،گيوه و پاپوش(عدد/جفت)
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
تعداد كل خانوار
مقدار توليد
مقدار فروش
كل كشور
24185
744009
155437
15492
40321
3235
2204
4891
727
7400
44439
4012
آذربايجان شرقي
8
65
41
58
309
222
2
4
0
109
741
51
آذربايجان غربي
72
1144
235
483
1321
29
105
278
1
2614
19070
1261
اردبيل
104
3033
169
66
182
30
32
109
6
308
1949
268
اصفهان
2
19
0
14
30
0
1
1
0
1
1
0
ايلام
5895
80996
4004
2471
8391
671
199
393
8
84
266
5
بوشهر
37
371
0
50
123
0
12
28
0
15
47
0
تهران
107
976
20
206
517
0
55
121
2
188
1115
12
چهارمحال و بختياري
24
192
15
350
1564
97
10
64
15
12
78
0
خراسان جنوبي
70
512
12
4455
8742
105
128
237
15
1764
5136
36
خراسان رضوي
2
10
0
677
1683
259
34
61
0
162
630
30
خراسان شمالي
7
113
0
454
852
45
12
54
9
89
354
29
خوزستان
1067
14425
5
1400
3459
398
496
1389
575
167
1147
150
زنجان
0
0
0
0
0
0
0
0
0
7
109
5
سمنان
19
61
8
263
631
17
147
297
6
386
2153
287
سيستان و بلوچستان
6604
400196
68290
464
1594
230
23
43
6
253
3146
402
فارس
200
4674
80
1209
2898
54
22
52
0
73
381
156
قزوين
3
50
20
26
43
0
1
2
2
39
324
40
قم
2
15
0
20
61
0
2
3
0
25
132
0
كرمان
2020
146280
82387
370
1586
573
12
49
13
155
1883
976
كرمانشاه
6029
67456
59
262
576
5
22
107
35
28
170
29
كهكيلويه و بويراحمد
12
90
0
161
390
10
5
12
0
8
32
13
گلستان
589
7391
1
1280
2845
225
687
1110
30
334
1070
51
گيلان
0
0
0
41
122
0
157
405
0
459
3713
69
لرستان
1257
15344
71
465
1687
221
34
60
4
39
240
25
مازندران
0
0
0
7
31
0
3
4
0
4
10
0
مركزي
1
1
0
35
132
27
1
3
0
52
377
95
هرمزگان
15
117
0
16
167
17
1
3
0
9
104
22
همدان
37
448
20
14
44
0
0
0
0
6
29
0
يزد
2
30
0
175
341
0
1
2
0
10
32
0
مأخذ: پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران، سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور سال۱۳۸۷ نتايج تفصيلي كل كشور
مشارکت‌های سیاسی و اجتماعی عشایر
حضور پرشمار عشایر در جبهه های دفاع مقدس و تقدیم هزاران شهید و جانباز از نقطه های درخشان انقلاب اسلامی در دمیدن روح حماسه و ایمان و ایثار در روستاهای کشور بود.[54]
حضور پرشور و پرشمار عشایر در صحنه های مشارکت سیاسی از جمله انتخابات های مختلف همانند شهرنشینان به عنوان یک شهروند با حقوق برابر؛ این در حالی است که در سال های قبل از انقلاب عشایر فراموش شده بودند و در روندهای اجتماعی- سیاسی مشارکت فعالی نداشتند.
مشارکت همه عشایر در انتخابات به عنوان یک کنشگر واقعی و اهتمام نظام به این امر حتی با ارسال صندوق رای با بالگرد به دوردسترین روستاها؛ این درحالی است که در معدود انتخابات برگزار شده در زمان قبل از انقلاب، عمدتا رئیس ایل و عشیره و یا خان روستا تعیین می کرد که روستائیان و عشایر به چه کسی رای دهند.
حضور چشمگیر عشایر در راهپیمایی های مناسبتی مختلف از جمله راهپیمایی 22 بهمن که نشان از پیوندهای عمیق بین مردم روستائی و انقلاب و نظام اسلامی می باشد.
فراهم شدن زمینه گردش نخبگان و مردمی شدن حکومت در سال های بعد از انقلاب به گونه ای که بسیاری از مسئولین کشور افتخار به روستایی بودن دارند.
جامعه عشایری کشور به عنوان اولین مدافعان نظام اسلامی در جریان جنگ تحمیلی، با دارا بودن کمتر از 2 درصد جمعیت کشور با تقدیم 10000 نفر شهید به نظام مقدس اسلامی، سهم 5 درصدی را برای خود در تاریخ انقلاب به ثبت رساده است.
زیرساخت نهادی و انسانی
از دستاوردهای مهم انقلاب اسلامی در راستای بهبود شرایط روستاهای کشور و ساماندهی وضعیت زندگی عشایر ایجاد نهادهای خدمت‌رسان و مدیریتی بوده است که در طول این چهل سال هرکدام به واسطه رسالت‌ها، اهداف و وظایف تعریف شده گام‌هایی بسیار ارزنده در راستای ارتقاء سطح کمی و کیفی روستاها و عشایر برداشته اند. به برکت انقلاب اسلامی و با هدف کمک به روستاییان و عشایر، نهادهای زیر جهت خدمت‌رسانی تشکیل شده‌اند:
الف- زیرساخت‌های مدیریت روستایی
شوراهای اسلامی روستا
تعریف: «شوراهای اسلامی روستا، شوراهایی هستند که در روستاهای ایران با رأی مردم همان حوزه انتخاب می شوند».
تاکید بر شوراها در قانون اساسی و تشکیل شوراهای اسلامی روستایی طی سالهای بعد از انقلاب اسلامی برای اولین بار در تاریخ کشور نماد مردم سالاری دینی می باشد. این درحالی است که با وجود تصویب قانون شورای ده در زمان رژیم سابق، این قانون هیچگاه عملیاتی نشد [55].
تأسیس دهیاری
تعریف: « دهیاری مهمترين و جديدترين نهادي است که در عرصه مديريت روستايي ايران شکل گرفته است و به لحاظ جايگاه همتراز با نهاد شهرداري در شهرها مي باشد و مديريت اين نهاد بر عهده شخصي به نام دهيار است. اين نهاد عمومي غيردولتي به منظور اداره امور روستا به صورت خودكفا و با شخصيت حقوقي مستقل در هر روستا تأسيس گرديده است. طبق ماده واحده قانون مذكور (مصوب۱۴/۴/۱۳۷۷) به وزارت كشور اجازه داده مي شود به منظور ادره امور روستاها، سازماني به نام دهياري با توجه به موقعيت محل با درخواست اهالي و به صورت خودكفا با شخصيت حقوقي مستقل در اين روستاها تأسيس نمايد. اين سازمانها نهادهاي عمومي غيردولتي محسوب ميگردند. تأسيس دهياريها به هيچ وجه مانع از اقدامات و كمكهاي دولت در جهت رسيدگي به عمران و آبادي روستاهاي مذكور نخواهد شد ...[56]».
تاسیس شوراها و دهیاری ها در کشور و تبدیل نظام ارباب رعیتی روستاها به نظام مردم سالاری دینی طی سالهای بعد از انقلاب از افتخارات جمهوری اسلامی میباشد[57].
تا سال 1396 تعداد 37047 دهیاری در روستاهای کشور راه‌اندازی شده و 85 درصد جامعه روستایی از خدمات این نهاد بهره‌مند شده‌اند. که از این تعداد دهیار، 1523 نفر از آنها زن می‌باشند[58].
تهیه برنامه های مختلف توسعه روستایی در سطح ملی (همانند برنامه راهبردی توسعه روستایی) و سطح منطقه ای و استانی (همانند طرح های توسعه اقتصادی و اشتغالزایی روستایی) در کنار ایجاد نهادهای مرتبط با روستاها یکی از راههای اساسی پیشرفت روستاها و رفع مسائل آنهاست که بعد از انقلاب مورد توجه قرار گرفته است.
ب- زیرساخت‌های مدیریت کلان روستایی و عشایری
بنیاد مسکن انقلاب اسلامی[59]
بنیاد مسكن انقلاب اسلامی که از ابتکارات و رویش های انقلاب می باشد، در تاریخ 21 فروردین سال 1358 به فرمان حضرت امام خمینی(ره) بنیانگذار جمهوری اسلامی‌ایران به منظور تأمین مسكن محرومان و متولی توسعه و عمران روستاهای كشور و ساخت واحدهای مسكونی شهرها در چارچوب سیاست‌ها و برنامه‌های دولت جمهوری اسلامی ایران تشكیل گردیده است.
معاونت توسعه روستایی و مناطق محروم ریاست جمهوری
با عنایت به نگاه ویژه نظام جمهوری اسلامی ایران به روستاها، خصوصاً عشایر محروم کشور و عزم مسؤولین در ارائه خدمات زیربنایی ، آموزشی و ... در این مناطق، با تدبیر عالی ترین مقام اجرایی نظام، دفتر امور مناطق محروم کشور در سال ۱۳۶۸ شکل گرفت که از سال 1393 به بعد نیز با عنوان معاونت توسعه روستایی ریاست جمهوری در حال فعالیت می باشد.
سازمان امور عشایر ایران[60]
پس از پيروزي انقلاب اسلامي و تشكيل "شوراي انقلاب" به موازات سازمان امور عشايری و براي هماهنگي بيشتر و استفاده از قابلیت های جامعه عشايري، شوراي انقلاب تصويب نامهاي را براي "تشكيل شوراي عالي عشاير" در وزارت كشور گذراند. در حال حاضر، سازمان امور عشایر ایران با حفظ شکل قبلی خود به عنوان یکی از سازمان‌های زیرمجموعه وزارت جهادکشاورزی به فعالیت ادامه می‌دهد.
ج- زیرساخت‌های خدمات‌رسان
کمیته امداد امام خمینی (ره)[61]
کمیته امداد امام(ره) از جمله اولین نهادهای انقلابی و اسلامی است که پس از گذشت مدت کوتاهی از پیروزی انقلاب اسلامی ایران در ۱۴ اسفند ۱۳۵۷ توسط رهبر فقید انقلاب اسلامی، حضرت امام خمینی(ره) با هدف ساماندهی و رسیدگی به وضعیت معیشت امور محرومان و نیازمندان کشور بویژه روستائیان تأسیس شد.
جهادسازندگی[62]
جهادسازندگی با محوریت محرومیت زدایی در کشور و آبادانی خرابی‌های رژیم گذشته به فرمان امام خمینی (ره) در ۲۷ خرداد ماه ۱۳۵۸ تشکیل شد و یکی از رخدادهای مهم انقلاب اسلامی محسوب میشود که شکل‌گیری و روند حرکت آن توانست دستاوردها و توفیقات فراوانی را عاید نظام اسلامی ایران کند.
نهضت سوادآموزی
سازمان نهضت سـوادآموزی بــرای ریــشه‌کن کــردن بیســوادی در کــشور در سـال‌های اولیـه انقـلاب و بـه دسـتور بنیانگذار جمهـوری اسـلامی امـام خمیـنی (ره) شکل گرفت. بر همین مبنا هفتم دي ماه سال 1358 تشکیل سازمان نهضت سوادآموزي با هدف با سواد كردن خيل عظيم بي‌سوادان كشور[63] صورت گرفت و طی این مدت تا سال 1395 476 هزار و 106 نفر تحت پوشش فعالیتهای آموزشی سازمان نهضت سوادآموزی قرار گرفتهاند.[64] (جالب توجه اینکه از این تعداد حدود 19 هزار نفر شامل اتباع خارجی می شود).
قرارگاه پیشرفت و آبادانی[65]
ایجاد قرارگاه پیشرفت و آبادانی سپاه در راستای تحقق تدابیر و فرامین مقام معظم رهبری (مدظله العالی) در امر سازندگی، عمران، آبادانی، خدمت رسانی و محرومیت زدایی در مناطق دورافتاده و محروم کشور و نیز برقراری امنیت پایدار مردمی، بسترسازی خدمت رسانی بیشتر نظام و استفاده حداکثری از ظرفیت‌های استان‌ها از اقدامات اثر گذار بعد از انقلاب می باشد.
قرارگاه پیشرفت و آبادانی بنا بر دستور رهبر معظم انقلاب ماموریت آبادانی 1000 نقطه کشور را بر عهده دارد[66]. این قرارگاه در 5 محور سلامت، اقتصاد، تعلیم و تربیت، فرهنگی و اجتماعی و عمران و زیرساخت از سال 1395 فعالیتهای مختلفی را انجام داده است و در هر استان یک قرارگاه مرکزی دارد.
بسیج سازندگی[67]
طرح بسیج سازندگی حاصل اندیشه والای رهبر معظم انقلاب اسلامی، حضرت آیت الله امام خامنه‌ای (حفظه الله) و از رویش های خاص انقلاب اسلامی است که در تاریخ هفدهم اردیبهشت هزار و سیصد و هفتاد و نه (17/02/1379) توسط معظم له به منظور هویت بخشیدن و شخصیت دادن به جوانان و برنامه ریزی جهت مشارکت دادن آنان در سازندگی و توسعه عرصه‌های عمرانی، کشاورزی و منابع طبیعی روستاها و مناطق محروم با همکاری مشترک وزارت جهاد کشاورزی و نیروی مقاومت بسیج اعلام فرمودند .
طرح بسیج سازندگی با اهدافی چون بهره‌گیری از اوقات فراغت جوانان و فراهم کردن زمینه و عرصه مناسب جهت فعالیت آنان، تسریع در اجرای فعالیتهای بخش کشاورزی، آموزش و افزایش مهارت جوانان و دانش آموختگان این بخش و در نهایت افزایش تولید و درآمد روستاییان برنامه‌ریزی شده است که اثرات اقتصادی و اجتماعی زیادری را به دنبال داشته است.
در عرصه بهسازي و بازسازي مدارس و با همکاری معلمان و مربيان فرهنگي و داوطلب بسيج فرهنگيان در زمينه مرمت، بهسازي و زيباسازي مدارس كشور تا پایان سال 1396، بیش از 10 هزار مدرسه را تكميل و تحويل داده‌اند[68].
جدول 12: آمار عملکرد سازمان بسیج سازندگی تا پایان سال 1396
حجم عملکرد
عنوان
132،828 پروژه
احداث و مرمت پروژه های کوچک محرومیت زدایی
68،055 تيم
اعزام تیم های پزشکی
1،626،984 نفر
اردوهای هجرت و جهادی ، دانشجویی ، طلاب ، مساجد (7الی10روزه)
4،448،254 نفر
اردوهای یکروزه سازندگی
156،207 نفر
اردوهای 3 روزه سازندگی متخصصین
2،007،951 نفر
اردوهای هجرت دانش آموزی ( 10 روزه)
1،344،307 نفر
آموزش فنی و حرفه ای، اقتصاد مقاومتی، مشاغل خانگی و طرح های صنایع دستی
2،144،956 نفر
خدمات علمی، آموزشی و مشاوره ای تا سال 1391
149،844 پروژه
راه اندازی پروژه های کوچک اقتصاد مقاومتی و صنایع تبدیلی
9،550 نفر
تعداد نفرات آموزش دیده در طرح کرامت از سال 1395 الی 1396
3،605 نفر
تعداد نفرات شاغل در طرح کرامت از سال 1395 الی 1396
22،100 هکتار
بیابان زدایی
2،527،288 نفر
عرصه منابع طبیعی، کشاورزی و آبخیزداری
مأخذ: گزارش عملکرد سازمان بسیج سازندگی، 1396
قرارگاه محرومیت زدایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی ایران
سپاه در کنار امنیت کشور به دنبال محرومیت زدایی نیز است، قرارگاه محرومیت زدایی از ابتکارات سپاه و حاصل انقلاب اسلامی است که برکات زیادی به دنبال داشته است. محرومیت زدایی به وسیله سپاه برای اولین بار توسط سردار شوشتری در جنوب شرق کشور آغاز شد. حدود ۸۰ درصد پروژه‌های محرومیت زدایی سپاه زود بازده و عام‌المنفعه است که توسط ساکنان بومی قابل اجرا است[69].
تا سال 1397، 183558 پروژه عمرانی و غیرعمرانی توسط قرارگاه محرومیت زدایی سپاه پاسداران انقلاب اسلامی در مناطق محروم اجرا شده که شامل ایجاد مسکن، مسجد، غسالخانه، جاده، مجموعه ورزشی، خانه بهداشت، پل، مدرسه، کتابخانه، حمام، حوزه علمیه، آبرسانی و آبخیزداری، خرید جهیزیه، توزیع بسته‌های بهداشتی و مواد غذایی و کمک به افراد بی‌سرپرست بوده است.
جدول 13: پروژه های محرومیت زدایی عمرانی در عرصه های محتلف در مناطق محروم و کمتر توسعه یافته کل کشور در یک نگاه
عرصه
تعداد پروژه
مساجد، مصلی، خانه عالم و امامزاده و حوزه علمیه
11553
مدارس
2475
سلامت
26439
کشاورزی و اشتغال
17330
ساخت و بهسازی مزار شهداء
2600
مسکن مددجویی ، خانه محروم و زیرسازی و نصب کانکس (مناطق زلزله زده کرمانشاه)
34562
فرهنگی و ورزشی (پارک ، مجموعه ورزشی ، کتابخانه ، کانونهای فرهنگی)
982
سایر عرصه ها (پایگاه، آمفی تئاتر، خوابگاه، غرفه‌های نمایشگاهی، مصالح و تجهیزات، گیرنده دیجیتال، محوطه سازی و حصارکشی، مهدکودک، کانون ترک اعتیاد، مرکز مشاوره خانواده، تعمیر و مرمت ساختمان‌های اداری، موج شکن، ترابری و متفرقه)
7684
جمع کل پروژه‌های عمرانی
100709
مأخذ: استعلام قرارگاه مرکزی محرومیت‌زدایی سپاه
جدول 14: پروژه های محرومیت زدایی غیرعمرانی در مناطق محروم و کمتر توسعه یافته کل کشور در یک نگاه
ردیف
عنوان
تعداد فعالیت
واحد
تعداد پروژه
توضیحات
1
تهیه و توزیع سبد لوازم التحریر
321742
سبد
3,217
هر100 سبد یک پروژه
2
تهیه و توزیع سبدالبسه و پوشاک
121389
سبد
1,214
هر100 ثوب یک پروژه
3
تهیه و توزیع سبد معیشتی
159892
سبد
1,599
هر100 سبد یک پروژه
4
برگزاری مراسم افطاری
98042
نفر
980
هر100 نفر یک پروژه
5
تهیه و توزیع غذای گرم
18000
نفر
180
هر100 پرس یک پروژه
6
تهیه و توزیع انواع کفش
57373
جفت
574
هر100 جفت یک پروژه
7
اعزام محرومین به اردوهای زیارتی
49793
نفر
498
هر100 نفر یک پروژه
8
تهیه و توزیع سبد بهداشتی و درمانی
56883
سبد
569
هر100 سبد یک پروژه
9
توزیع تجهیزات مساجد
22927
سری
22,927
هر مسجد یک پروژه
10
تهیه و توزیع جهیزیه
30817
سری
30,817
هر سری یک پروژه
11
کمک به ایتام
9147
نفر
1,829
هر 5 یتیم یک پروژه
12
موکت مسکن مددجویان
126925
مترمربع
4,231
هر 30 مترمربع یک پروژه
13
توزیع هدایا ورزشی(بسته های ورزشی)
8195
سبد
82
هر100 سبد یک پروژه
14
توزیع پتو
4000
تخته
40
هر 100 تخته یک پروژه
15
کمک به بیماران صعب العلاج
4573
نفر
915
هر 5 بیماریک پروژه
16
تجلیل از شبانان و گله داران
4000
نفر
10
هر 400 نفر یک پروژه
17
کمک به خانواده های بی سر پرست
7308
خانواده
1,462
هر 5 خانوار یک پروژه
18
آموزش توانمند سازی
1450
نفر
15
هر 100 نفر یک پروژه
19
خرید چرخ خیاطی
100
دستگاه
10
هر 10 دستگاه یک پروژه
20
تهیه و چاپ کتاب شهداء
2000
جلد
2
هر 1000 جلد یک پروژه
21
توزیع ظروف
1000
خانوار
10
هر 100 خانوار یک پروژه
22
توزیع زیر انداز
1000
تخته
10
هر 100 تخته یک پروژه
23
تهیه و نصب سیستم گرمایشی
1000
دستگاه
1,000
هر 5 سیستم یک پروژه
24
توزیع دام سبک
1568
رأس
314
هر 5 راس یک پروژه
25
یادواره شهداء
693
برنامه
693
هر یادواره یک پروژه
26
تقدیر از خانواده شهدا
681
خانواده
68
هر 10 خانوار یک پروژه
27
فرش سجاده ای
128285
مترمربع
641
هر 200 مترمربع یک پروژه
28
اعزام روحانی به مناطق محروم
470
منطقه
470
هر روستا یک پروژه
41
تجهیز کارگاه اشتغالرایی
11
واحد
11
هر کارگاه یک پروژه
42
کمک در اربعین
1
مرحله
1
هر مرحله یک پروژه
43
خرید دستگاه جوجه کشی
15
دستگاه
15
هر دستگاه یک پروژه
44
کلاس سواد آموزی
2890
نفر
145
هر 20 نفر یک پروژه
45
اقتصاد مقاومتی عرصه ایجادی توسعه ای
489
عرصه
489
هر عرصه یک پروژه
46
تسهیلات اشتغالزایی خانگی
5156
نفر
103
هر 50 نفر یک پروژه
47
تسهیلات اشتغالزایی صنعتی
401
کارگاه
401
هر کارگاه یک پروژه
48
آموزش اقتصاد مقاومتی
1000
نفر
20
هر 50 نفر یک پروژه
49
سبدورزشی محلات و مدارس
9365
سبد
94
هر 100 سبد یک پروژه
50
کارگاه آموزشی
60
واحد
60
هر کارگاه یک پروژه
51
کمک به زلزله زدگان (استان کرمانشاه)
1
مرحله
1
هر مرحله یک پروژه
52
توزیع برنج
22900
خانوار
2,290
هر 10کیلو یک پروژه
53
کمک به سیل زده گان (خراسان رضوی)
1200
نفر
12
هر 100 نفر یک پروژه
54
تجهیز کارگاه گل دوزی
3
باب
3
هر باب یک پروژه
55
تجهیز کارگاه بسته بندی خرما
4
باب
4
هر باب یک پروژه
56
تجهیز کارگاه قالی بافی
4
باب
4
هر باب یک پروژه
57
تجهیز کارگاه خیاطی
4
باب
4
هر باب یک پروژه
58
خرید دام شتر
200
نفر
200
هر نفر یک پروژه
59
ایجاد فرستنده رادیویی و دستگاه دیجیتال
15
دستگاه
15
هر دستگاه یک پروژه
جمع کل
1،287،574
82,849
مأخذ: استعلام قرارگاه مرکزی محرومیت‌زدایی سپاه
در قالب پروژه‌ها محرومیت‌زدایی قرارگاه محرومیت زدایی سپاه، 100 دهستان و ۳۴۵۵ روستا به عنوان الگوی ایرانی اسلامی پیشرفت انتخاب شده‌اند، تا تمام مشکلات این مناطق از جمله زیرساختی، اشتغال، سلامت و مشکلات عرصه فرهنگی حل شوند[70].
محرومیت‌زدایی در قرارگاه سازندگی خاتم الأنبیاء (ص)[71]:
یکی از قرارگاه‌های مهم محرومیت‌زدایی، قرارگاه سازندگي خاتم الانبياء (ص) سپاه پاسداران انقلاب اسلامی است.
قرارگاه سازندگي خاتم الانبياء (ص) سپاه پاسداران انقلاب اسلامی به پیروی از راه نوراني اسلام و اجراي دستورات الهي و پيامبر بزرگ اسلام (ص) و ائمه اطهار (ع) و حضرت امام خميني (ره) و مقام معظم رهبري (مدظله العالي) و همچنين در راه رسيدن به اهداف مقدس نظام جمهوري اسلامي و به جهت كسب خير و بركت، اجراي طرح‌هاي محروميت زدايي، محروم نوازي، مردم داري، مردم ياري و مردم دوستي را دنبال مي‌نمايد.
د- زیرساخت‌های تعاون و همیاری
تعاونیهای روستایی
راه اندازی تعاونی های روستایی طی سال های بعد از انقلاب، بطوریکه شبکه تعاونیهای روستایی دارای ۲۹۴۱ شرکت تعاونی روستایی با تعداد اعضای ۴۵۰۰۸۶۸ نفردر سطح ۵۶۲۵۲ روستا با سرمایه ای بالغ بر ۴۴۰ میلیارد ریال بوده که این شرکت‌ها به نوبه خود تعداد ۲۵۶ اتحادیه را در سطح شهرستانها تشکیل می‌دهند.
تعاونیهای روستایی چند منظوره بوده و به فعالیتهای مختلف خدماتی، تولیدی، بازرگانی و ترویجی می‌پردازند که این فعالیت‌ها در راستای اهداف و سیاستهای حمایتی دولت در جهت توسعه بخش کشاورزی و حمایت از روستاییان قرار دارد، به‌طوری که توزیع وام‌های معیشتی اعضاء تعاونیها، توزیع سوخت روستاییان، توزیع حدود ۶۵ درصد کود شیمیایی، توزیع سایر نهاده های کشاورزی نظیر سموم دفع آفات، بذور گیاهی، ماشین آلات کشاورزی و قطعات یدکی آنها و توزیع کلیه کالاهای کوپنی روستاییان نظیر برنج، روغن نباتی، قندوشکر، آرد و همچنین خرید تضمینی محصولات کشاورزی به میزان قابل توجهی از طریق این تعاونیها صورت می پذیرد.
خرید و فروش محصولات غیر تضمینی وتهیه وتدارک کالاهای مصرفی و مواد غذایی مورد نیاز روستاییان به واسطه بیش از یازده هزار فروشگاه تعاونی صورت می‌گیرد.
از دیگر فعالیتهای این شبکه تعاونی ها خدمات آموزشی، ترویج و نیز خدمات ماشینی از طریق تاسیس و توسعه مراکز مکانیزاسیون انجام میشود و سایر خدماتی که این شبکه در زمینه‌های فرهنگی، اجتماعی و ... وکمک و مساعدت به دستگاه‌های اجرائی محل به آن مبادرت می ورزد نیزقابل توجه میباشد.
تعاونیهای کشاورزی
به منظور پاسخگویی به نیازهای تخصصی کشاورزان، سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران از سال ۱۳۶۴ اقدام به تأسیس و توسعه تشکل‌های تخصصی تحت عنوان شرکتهای تعاونی کشاورزی نمود و تا کنون تعداد این تعاونیها به ۱۸۷۳ شرکت رسید که با تعداد ۱۰۴۴۴۳۴ نفر عضو در زمینه توسعه کشاورزی این مرز وبوم فعالیت دارند[72].
برای هماهنگی بیشتر بین شرکتهای تعاونی کشاورزی و تامین نیازمندی‌های مشترک آنها تعداد ۵۵ اتحادیه تعاونی کشاورزی تاسیس گردیده است[73].
تعاونیهای کشاورزی در ایران اسلامی بر حسب ضرورت و نیاز جوامع روستایی در زمینه های مختلف تولیدی ، فرآوری و خدماتی فعالیت می‌نمایند. این تعاونیها شامل تعاونی مرغداران، دامداران، گندم کاران، باغداران، زیتون کاران، بادام کاران، زنبورداران، مرتعداران، کمباین داران، مکانیزاسیون، گل و گیاه، زعفران کاران، سیب‌زمینی‌کاران، پسته‌کاران، چای‌کاران، نوغان‌داران و سایر تعاونیها میباشد.[74]
تعاونیهای روستایی زنان
طی سالهای بعد از انقلاب تعاونیهای روستایی زنان به‌عنوان یکی از ساختارهای مطلوب جهت جلب مشارکت زنان بوده که دربرگیرنده اهداف فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی است و به مدد ساختار مردمی خود مشارکت زنان را در فعالیتهای اقتصادی تسهیل نموده وجایگاه ویژه‌ای را برای زنان روستایی تبیین می‌نماید[75].
جدول 15: روند تشکیل تعاونیهای روستایی زنان[76]
سال تشکیل
تعداد
تعداد روستاهای تحت پوشش
تعداد اعضاء (نفر)
میزان سرمایه(هزارریال)
۱۳۷۳
۲۹
۱۳۱
۴۰۴۴
۱۰۸۵۷۶
۱۳۷۴
۵۹
۲۱۵
۷۷۰۱
۲۴۲۰۶۴
۱۳۷۵
۷۴
۲۹۹
۱۱۳۴۴
۴۹۴۰۷۶
۱۳۷۶
۹۳
۴۰۳
۱۵۶۶۴
۷۲۵۹۵۲
۱۳۷۷
۱۰۵
۵۸۲
۱۷۶۲۸
۱۰۲۶۷۷۷
۱۳۷۸
۱۱۴
۶۴۳
۱۹۸۱۱
۱۵۲۸۸۸۵
۱۳۷۹
۱۱۵
۶۶۰
۲۳۸۸۳
۲۱۴۸۲۹۵
۱۳۸۰
۱۳۲
۷۵۱
۲۶۸۹۱
۲۶۰۴۰۲۷
۱۳۸۱
۱۴۳
۸۰۷
۲۹۶۴۹
۳۴۵۴۷۸۵
۱۳۸۲
۱۵۵
۸۹۲
۳۱۱۱۴
۴۱۸۳۷۲۹
۱۳۸۳
۱۸۱
۹۰۶
۳۶۵۹۰
۵۱۷۹۰۵۰
۱۳۸۴
۱۹۸
۹۲۹
۴۲۲۶۹
۶۱۱۱۱۲۲
۱۳۸۵
۲۰۹
۱۲۵۷
۵۰۰۳۵
۷۷۴۲۵۵۲
۱۳۸۶
۲۲۸
۱۳۲۱
۵۲۵۴۶
۹۲۴۳۶۱۰
۱۳۸۷
۲۵۰
۱۴۴۵
۵۵۰۰۰
۱۱۰۰۰۰۰۰
۱۳۸۸
۲۹۴
۱۶۷۱
۶۰۲۸۴
۱۳۳۱۳۵۱۱
۱۳۸۹
۳۱۰
۲۲۳۴
۶۱۰۳۴
۱۵۲۹۴۲۵۷
۱۳۹۰
۳۱۹
۲۲۰۹
۶۱۶۱۲
۱۶۴۹۴۴۷۹
۱۳۹۱
۳۲۴
۲۲۱۴
۶۲۲۳۷
۱۹۶۵۳۹۰۸
صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، عشایر
ارائه خدمات بیمه اجتماعی به کاهش فقر، بهبود زیر ساخت‌های اقتصادی و در نتیجه توسعه اقتصادی و اجتماعی بخش کشاورزی، روستایی و عشایر می‌انجامد. در این راستا، دولت جمهوری اسلامی، با ایجاد صندوق بیمه اجتماعی کشاورزان، عشایر در جهت کاهش فاصله طبقاتی جمعیت روستایی و شهری، کاهش محرومیت و گسترش عدالت اجتماعی گام موثری برداشته است.[77]
ه- توسعه رشته‌های دانشگاهی مرتبط
پس از انقلاب اسلامی جهت پیشرفت روستاها و زندگی عشایری و رفع تخصصی مشکلات و محدودیت‌های روستاییان و عشایر و نیز برنامه‌ریزی، ساماندهی و رونق‌بخشی هرچه بیشتر روستاها و عشایر، رشته‌های تخصصی و دانشگاهی متعددی مرتبط با این حوزه‌ها در دانشگاه‌های کشور ایجاد شدند و یا افزایش ظرفیت یافتند. رشته‌های تخصصی که با تالیف کتابها، پایان نامه ها و پژوهشهای مختلف، هرکدام تلاش دارند تا با پرداختن به توسعه و پیشرفت روستاها، بخشی از موضوعات و مسائل مرتبط با زندگی روستایی و عشایری را حل نمایند.
تعداد مهندسین کشاورزی
کشور ایران با وجود 37 میلیون هکتار اراضی دارای قابلیت کشاورزی، 18 تا 100 میلیارد متر مکعب منابع آبی قابل استفاده و گسترش و تنوع آب و هوایی در 14 اقلیم گوناگون، پتانسیل بسیار خوبی در بخش کشاورزی دارد. البته برای توسعه این بخش مهم که به حق آن را محور توسعه اقتصادی کشور تلقی کرده‌اند، باید از کشاورزی سنتی فاصله گرفت و با بهره‌گیری از دانش کشاورزی، به کشاورزی مکانیزه نزدیک شد. دانش و تخصصی که در گرایش‌های مختلف مهندسی کشاورزی آموزش داده میشود. این رشته در سه گرایش آب، اقتصاد کشاورزی و ماشین‌های کشاورزی از بین داوطلبان گروه آزمایشی علوم ریاضی و فنی دانشجو می‌پذیرد[78].
در برآورد سال 1394، تعداد 210 هزار تن عضو سازمان نظام مهندسی کشاورزی در کشور بوده‌اند.
در سال 91- 90 حدود 26 هزار نفر از دانشکده‌های مهندسی کشاورزی دانش آموخته شدند. در سال 92-91 هم حدود 34 هزار نفر مدرک خود را دریافت کردند. تعداد دانش آموختگان سال 92-93 با همین نرخ رشد، حدود 35 هزار نفر دانش آموخته در رشته مهندسی کشاورزی را نشان می‌دهد[79].
در سال 1394، ۱۶۳ هزار نفر در رشته‌های کشاورزی و دامپزشکی در حال تحصیل بوده‌اند[80].
«علاوه بر نهادسازی های مختلف صورت گرفته، با توجه به اهمیت روستاها و عشایر کشور در سیاستگذاری های کشور، ۱۵ مهر ماه به عنوان روز ملی روستا و عشایر توسط شورای فرهنگ عمومی کشور به منظور ارج نهادن به عشایرعزیز و فرهنگ عشایری تصویب شده است».
جمع‌بندی
در محور توسعه روستایی به علت تشکیل نهادهای انقلاب اسلامی همانند جهاد سازندگی، کمیته امداد، بنیاد مسکن، بسیج مردمی و سایر سازمان‌های انقلابی و مردمی که از تدابیر حضرت امام خمینی(ره) بود، با دیدگاه و تفکر جهادی در تحول زیرساخت های روستایی و عشایری و توسعه آنها اقدامات ارزشمندی انجام گرفته است. این در حالی است که روستاها به عنوان محل زندگی محرومان و مستضعفان جامعه در سال های قبل از انقلاب فراموش شده بودند.
امروز روستاها و عشایر کشور در مقایسه با اکثر کشورهای در حال توسعه در وضعیت مطلوبی قرار دارند و این در سایه همین دیدگاه‌های جهادی و نهادهای انقلابی است.
مقایسه وضعیت روستاها و عشایر قبل و بعد از انقلاب اسلامی به خوبی گویای پیشرفتهای بسیار زیاد و تحولات شگرف در زندگی روستاییان و عشایر است.
مهم ترین محورهای ارائه خدمات به روستاییان مواردی از قبیل راه‌سازی، تلفن، برق، گاز، بهداشت، شبکه های اینترنتی، مکانیزاسیون کشاورزی و ساماندهی مسکن روستایی میباشد.
یکی از مهم ترین خدمات صورت گرفته در زمینه توسعه روستایی و عشایری محور بهداشت و درمان می باشد که در این حوزه رشد چشمگیری نسبت به قبل از انقلاب صورت گرفته است و این تلاش جهت دستیابی به چشمانداز مطلوب همچنان ادامه دارد.
از مهمترین دستاوردهای انقلاب اسلامی در زمینه مدیریت امور روستایی که در قانون اساسی نیز پیش بینی شده است، دهیاری و شوراهای روستایی می باشد که به عنوان نماینده دولت در روستاها، در توسعه و ساماندهی روستایی نقش اساسی دارند.
تحت پوشش قرار گرفتن روستاییان و عشایر در بیمه اجتماعی روستایی و عشایری از قدم‌های ارزشمند نظام مقدس جمهوری اسلامی بوده که قبل از انقلاب و تا سال ۵۸ اقدامی در این زمینه صورت نگرفته بود.
همت نظام برای به صفر رساندن ضریب بی سوادی روستاییان و عشایر از دیگر دستاوردهای مهم و اساسی انقلاب اسلامی است که تأثیر بسزایی در فرهنگ، تولید، بهره‌وری بیشتر روستاها و عشایر دارد.
بعد از پیروزی انقلاب اسلامی حرکت های خوبی در زمینه ایجاد مکان ها و امکانات ورزشی در روستاها صورت گرفته است.
اقدام جهادی انقلاب اسلامی در ایجاد و بهسازی راههای روستایی از دیگر دستاوردهای مهم انقلاب اسلامی است که ضمن ایجاد امکان دسترسی بیشتر به روستاها، سبب خدمات رسانی بهتر، دسترسی بهتر و بیشتر روستاییان به امکانات و ... شده و مسیر توسعه و پیشرفت روستاها را هموار نموده است.
بهسازی، نوسازی و بازسازی واحدهای مسکونی روستایی از دیگر دستاوردهای مهم و چشمگیر نظام جمهوری اسلامی در روستاها می باشد.
گازرسانی و برق‌رسانی به روستاهای کشور از جمله مهم ترین خدماتی است که بعد از پیروزی انقلاب برای آن قدم برداشته شده و تعداد بسیار زیادی از روستاها به شبکه برق و گاز متصل شده‌اند.
اتصال روستاها به شبکه مخابرات و شبکه آبرسانی کشور و بهره‌مندی بسیاری از روستاها از نعمت آب آشامیدنی سالم گامی مؤثر در ارتقاء کیفیت زیست روستاییان بوده است.
توجه به صنعت گردشگری روستایی و عشایری از دیگر موارد مهم در تثبیت فرهنگ، آداب و رسوم و شخصیت روستاییان و عشایر و گامی در جهت پویایی اقتصاد خودکفا و بومی روستاها است که بعد از انقلاب با تعیین روستاهای هدف گردشگری مورد توجه ویژه قرار گرفته است.
توجه ویژه و محوری به پیشرفت و توسعه روستاها در برنامه های توسعه پنج ساله کشور و تصویب قوانین مختلف در این زمینه از دیگر دستاوردهای نظام در حوزه روستاها می باشد.
توجه به اقتصاد کشاورزی و ایجاد زیرساخت های لازم در کنار بیمه محصولات روستایی، در اختیاز قرار دادن نهادهای اصلی به صورت حمایتی و خرید تضمینی محصولات اساسی از اقدامات ارزشمند نظام جمهوری اسلامی می باشد.
منابع و مآخذ
باشگاه خبرنگاران جوان
بخش آمار پایگاه سازمان مدیریت و برنامه ریزی استان گیلان
پایگاه اطلاعرسانی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی
پایگاه اطلاع رسانی دفتر امور روستاها و عشایر
پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران
پایگاه اطلاعرسانی سازمان جهاد کشاورزی آذربایجان‌غربی
پایگاه اطلاعرسانی سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران
پایگاه اطلاعرسانی سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری
پایگاه اطلاعرسانی شرکت مخابرات ایران
پایگاه اطلاعرسانی قرارگاه سازندگی خاتم الأنبیاء (ص)
پایگاه اطلاعرسانی کانون جهادگران جهاد سازندگی
پایگاه اطلاعرسانی کمیته امداد امام خمینی (ره)
پایگاه اطلاعرسانی مرجع اقتصاد ایران: اقتصاد نیوز
پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران
پایگاه اطلاعرسانی میز نفت
پایگاه اطلاعرسانی وزارت جهاد کشاورزی
خبرگزاری ایرنا
خبرگزاری تسنیم
خبرگزاری جمهوری اسلامی
خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا
خبرگزاری شبستان
خبرگزاری صدا و سیما
خبرگزاری فارس
خبرگزاری مهر
روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
روابط عمومی وزارت بهداشت،گزارش اهم اقدامات وزارت بهداشت، درمان و آموزش پزشكي در دولت يازدهم، 1395.
روزنامه کیهان
روزنامه صبح ایران دنیای اقتصاد
سازمان راهداري و حمل و نقل جاده اي کشور، گزارش خلاصه آمارهاي راهداري و حمل و نقل جاده‌اي کشور،
سازمان نهضت سوادآموزی
سام آرام، عزت الله، 1380، تشکل‌های خودجوش زنان روستایی برای پشتیبانی از جبهه‌های جنگ تحمیلی، فصلنامه علوم اجتماعی، دوره 8، شماره 15 و 16، صص 69-45.
سخنرانی مقدس‌نژاد رئیس کمیته علمی هشتمین همایش قیر و آسفالت در مراسم افتتاحیه همایش در سال 1395
شبکه اطلاع رسانی راه
کتاب سند توسعه روستایی، شورای برنامه ریزی توسعه روستایی و عشایری، 1394
گزارش‌های مرکز آمار ایران
مرکز آمار ایران، نتایج آمارگیری از هزینه و درآمد خانوارهای روستایی، ۱۳۹۵.
وبگاه سازمان تبلیغات اسلامی
وزارت بهداشت،گزارش مروري بر دستاوردهاي انقلاب اسلامي در عرصه نظام سلامت،1392.
وزارت نیرو، شرکت توانیر، گزارش آمار برق روستایی در پایان سال 1395.
وزارت نیرو، شرکت توانیر، گزارش 49 سال صنعت برق در ایران
وزارت نیرو، شرکت مهندسي آب و فاضلاب کشور، آمار اقلام پايه بخش آب قسمت اول به تفکيک شرکت سال 1394.
وزارت نیرو، شرکت مهندسی آب و فاضلاب کشور، بولتن عملکرد و آخرین وضعیت تأسیسات آب و فاضلاب بخش روستایی تا پایان سال 1394
زیر نویس :
[1]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی: http://ashayer.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=162 و روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[2]. پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران، سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور - ۱۳۸۷ نتايج تفصيلي كل كشور
[3]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[4]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[5]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[6]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[7]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[8]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[9]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[10]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی:
http://www.ashayer.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=150
[11]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی:
http://www.ashayer.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=150
[12]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی:
http://www.ashayer.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=150
[13]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی: http://www.ashayer.ir/index.aspx?siteid=1&pageid=150
[14]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[15]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[16]. خبرگزاری جمهوری اسلامی، 08/04/1395، کد خبر 82129099، نشانی: http://www.irna.ir/fa/News/82129099
[17]. خبرگزاری جمهوری اسلامی استان فارس، 10/07/1396، کد خبر 82682423، نشانی:
http://www.irna.ir/fars/fa/News/82682423
[18]. خبرگزاری جمهوری اسلامی، 08/04/1395، کد خبر 82129099، نشانی:http://www.irna.ir/fa/News/82129099
[19]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[20]. خبرگزاری جمهوری اسلامی استان فارس، 10/07/1396، کد خبر 82682423، نشانی:
http://www.irna.ir/fars/fa/News/82682423
[21]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[22]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی:
http://ashayer.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=148
[23]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی:
http://ashayer.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=148
[24]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[25]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی:
http://ashayer.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=148
[26]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[27]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[28]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[29]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[30]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[31]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[32]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[33]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[34]. پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران، سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور سال۱۳۸۷ نتايج تفصيلي كل كشور
[35]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، آدر نشانی:س
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[36]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[37]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[38]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، آدرس
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[39]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، آدرس
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[40]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، آدرس
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[41]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، آدرس
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[42]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[43]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[44]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[45]. خبرگزاری فارس، 17/11/1384، کد خبر: ۸۴۱۱۱۶۰۶۰۳، نشانی:
https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8411160603
[46]. پایگاه اطلاعرسانی مرکز آمار ایران، سرشماري اجتماعي اقتصادي عشاير کوچنده کشور سال۱۳۸۷ نتايج تفصيلي كل كشور
[47]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[48]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی:
http://ashayer.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=148
[49]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی:
http://ashayer.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=148
[50]. سایت سازمان امور عشایر ایران، 11/06/1397، آدرس
http://ashayer.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=169
[51]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 05/06/1397، نشانی:
http://ashayer.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=148
[52]. خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، 23/09/1391، کد خبر: 91092313328، نشانی:
https://www.isna.ir/news/91092313328/
[53]. روابط عمومی و امور بین‌الملل سازمان امور عشایر ایران
[54]. سام آرام، عزت الله، 1380، تشکل‌های خودجوش زنان روستایی برای پشتیبانی از جبهه‌های جنگ تحمیلی، فصلنامه علوم اجتماعی، دوره 8، شماره 15 و 16، صص 69-45.
[55]. خبرگزاری فارس، 07/02/1388، نشانی: https://www.farsnews.com/printable.php?nn=8802070991
[56]. سایت دفتر امور روستاها و عشایر، 09/07/1396، آدرس
http://sk-roosta.ir/Index.aspx?page_=form&lang=1&sub=20&tempname=omorrostayimain&PageID=2420
[57]. کتاب سند توسعه روستایی، شورای برنامه ریزی توسعه روستایی و عشایری، 1394، ص: 182.
[58]. کتاب سند توسعه روستایی، شورای برنامه ریزی توسعه روستایی و عشایری، 1394، ص: 182.
[59]. پایگاه اطلاعرسانی بنیاد مسکن انقلاب اسلامی، 10/06/1397، نشانی: http://www.bonyadmaskan.ir/Pages/Introduction.aspx
[60]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان امور عشایر ایران، 11/06/1397، نشانی:
http://ashayer.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=135
[61]. پایگاه اطلاعرسانی کمیته امداد امام خمینی (ره)، 11/06/1397، بخش معرفی کمیته امداد
[62]. پایگاه اطلاعرسانی وزارت جهاد کشاورزی، 10/06/1397، نشانی:
http://maj.ir/Index.aspx?page_=form&lang=1&sub=0&tempname=Main&PageID=12
[63]. خبرگزاری فارس به نقل از سید محمد بطحایی وزیر آموزش و پرورش، 15/07/1396، نشانی:: http://fna.ir/a1hd01.
[64] . رئیس سازمان نهضت سوادآموزی: http://lmoiran.ir/index.aspx?fkeyid=&siteid=1&pageid=127&newsview=854
[65]. سردار سرتیپ دوم پاسدار رمضان شریف مسئول روابط عمومی کل و سخنگوی سپاه، به نقل از خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، 09/08/1395، کد خبر 95080905913، نشانی:https://www.isna.ir/news/95080905913/
[66]. محمد علیان، معاون هماهنگ‌کننده ستاد تخصصی قرارگاه پیشرفت و آبادانی، به نقل از خبرگزاری تسنیم، 15/07/1396، نشانی:
http://tn.ai/1539344
[67]. وبلاگ شمیم هجرت، 12/06/1397، نشانی: http://shamimhejrat.blogfa.com/post/1
[68]. گزارش عملکرد سازمان بسیج سازندگی، 1396.
[69]. سرتیپ دوم سیدضیاءالدین حزنی، دبیر قرارگاه محرومیت زدایی سپاه پاسداران، به نقل از خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، 30/09/1395، کد خبر 95093018549، نشانی: https://www.isna.ir/news/95093018549/
[70]. سرتیپ دوم سیدضیاءالدین حزنی، دبیر قرارگاه محرومیت زدایی سپاه پاسداران، به نقل از خبرگزاری دانشجویان ایران: ایسنا، 30/09/1395، کد خبر 95093018549، به نشانی https://www.isna.ir/news/95093018549/
[71]. پایگاه اطلاعرسانی قرارگاه سازندگی خاتم الأنبیاء (ص)، 12/06/1397، به نشانی:
https://www.khatam.com/%D9%85%D8%AD%D8%B1%D9%88%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B2%D8%AF%D8%A7%DB%8C%DB%8C_3786.html
[72]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران، 10/06/1397، نشانی:
http://corc.ir/Index.aspx?page_=form&lang=1&sub=0&tempname=main&PageID=1044
[73]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران، 10/06/1397، نشانی:
http://corc.ir/Index.aspx?page_=form&lang=1&sub=0&tempname=main&PageID=1044
[74]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران، 10/06/1397، نشانی:
http://corc.ir/Index.aspx?page_=form&lang=1&sub=0&tempname=main&PageID=1044
[75]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران، 10/06/1397، نشانی:
http://corc.ir/Index.aspx?page_=form&lang=1&sub=0&tempname=main&PageID=1045
[76]. پایگاه اطلاعرسانی سازمان مرکزی تعاون روستایی ایران، 10/06/1397، نشانی:
http://corc.ir/Index.aspx?page_=form&lang=1&sub=0&tempname=main&PageID=1045
[77]. پایگاه اطلاعرسانی صندوق بیمه اجتماعی روستائیان و عشایر، نشانی:
http://roostaa.ir/fa/33045
[78]. سایت بیتوته، 12/06/1397، آدرس http://www.beytoote.com/scientific/introduction/agricultural-engineering.html
[79]. پایگاه خبری تحلیلی قدس آنلاین، 05/11/1394، کد خبر 331074، آدرس http://qudsonline.ir/news/331074/
[80]. سایت خبری مشرق، 30/08/1394، کد خبر 498364، آدرس mshrgh.ir/498364
دکتر سید جواد هاشمی فشارکی ؛ دبیر کمیته نشست روستاها وعشایر جنبش مردمی پاسداشت چهل سال انقلاب اسلامی ؛ 14 مهر 97
