معرفی سیمای معماری حرم بقیع

السَّلامُ عَلَیکمْ یا أَهْلَ بَیتِ النُّبُوَّةِ، وَمَوْضِعَ الرِّسالَةِ وَأَرْکانَ الْبِلادِ، وَأَبْوابَ الْإِیمانِ، سلام بر شما ای اهل بیت نبوّت و جایگاه رسالت و پایه های کشورها و درهای ایمان   اهمیت وفضیلت بقیع چهار تن از عترت مطهر پیامبر(ص)،شامل امام حسن مجتبی(ع) ، امام زین العابدین(ع) ،  امام محمد باقر(ع) ،  امام جعفر صادق (ع) ، همچنین مدفن تعدادی از همسران، فرزندان، اقوام( عباس عموی گرامی رسول خدا (ص) و عشیره پیامبر اکرم (فاطمه بنت اسد و...) و جمع کثیری از صحابه و یاران آن حضرت و تعداد بی‌شماری از شهدا و علما در بقیع شریغ قراردارند ،و این مکان را زیارتگاه مسلمین و عترت پیامبر(ص)  و ائمه اطهار (ع) نموده است . و روایات متعددی از شیعه و اهل سنت در فضیلت این قبرستان  نقل شده است . در هیچ‌یک از شهرهای مذهبی جهان ،حتی وادی‌السلام در نجف اشرف ، چنین تعداد دفن ائمه (ع) وچنین تجمیع فضیلتی وجودندارد. پیکرهای مطهری که همواره محل طواف فرشتگان آسمانی وزوار سراسر دنیا بوده و مهم‌ترین و والاترین ارامستان جهان اسلام و بخشی از تاریخ صدر اسلام می باشد. احترام و تعظیم و تکریم عترت پیامبر(ص) از نوع تشریفات دنیایی ومادی نیست و عشقی الهی و آسمانی بوده که فقط احترام ظاهری کافی نبوده ، بلکه از درون قلوب مسلمانان جوشیده و همواره طراوت بخشی می کند . موقعیت مکانی بقیع در هسته مرکزی شهر مدینه و در ضلع شرقی حدود 100 متری حرم نبوی قرار دارد و به حد فاصل بین حرم نبوی و بقیع بین الحرمین گفته میشود . بقیع داخل اخرین حلقه بلوار کمربندی شهر مدینه بنام ستین بوده ، بنحویی که این بلوار از جداره شرقی بقیع عبور میکند و بدون هیج سردرب و دعوت کنندگی ای ، فقط حداره مشبک بلند آن خود نمایی میکند .خیانهای دیگر اطراف بقیع بنامهای عبدالعزیز، اباذر و العوالی می باشد. وضع گذشته بقیع مکان دفن پیکر مطهرچهار امام (ع) در قبرستان بقیع در کتب تاریخی و در فرهنگ شیعه به‌عنوان مشهد و حرم اهل بیت (ع) تلقی گردیده و همه قبور واجب التعظیم دارای قبه و بارگاه و ضریح زیبایی بودند. که همواره حجاج و زوار اهل تسنن و تشیع در ایام حج تمتع و حج عمره به زیارت قبور مطهر بقیع نایل می شده اند . و بقیع پیش از تخریب با استناد به سفرنامه‌های حج و سایر منابع تاریخی از مهم‌ترین بناهای تاریخی مدینه منوره به شمار می‌آمد . علاوه بر تقدس و اهمیت دینی و معنوی بقاع بقیع ، معماری آن از قدمت و ارزش تاریخی ویژه ای برخوردار بوده و شکل معماری گنبد ائمه بقیع (ع) ، الگوگرفته از مقابر ساخته شده در دوره اول سلجوقی در فلات مرکزی ایران، به ویژه شهر قم و مناطق نزدیک به آن از جمله آستانه مطهرحضرت معصومه (س) در قم بوده است. بقعه چهار امام معصوم (ع) بقعه حرم ایمه بقيع هشت ضلعي و داخل آن سفیدکاری بوده و دارای دو درب ویک محراب بوده است . وبیرون آن کفشداری داشته است ولی داراي صحن و سرا نبوده است. داراي ضريحي از چوب با نقوشي برجسته از جنس مس بر روي آن ترسيم و ميخ‌كوبي‌ داشته و از نظر ظاهري شبيه ضريح حرم كاظمين (ع) و عبدالعظيم حسني (ع) بوده است همچنین دارای روپوش ضريح، چلچراغ، شمعدان و فرش بوده است.   تخریب دوره اول در سال ۱۲۲۰قمری، وهابیون پس از یک سال و نیم محاصره شهر مدینه و در نتیجه شیوع قحطی در مدینه، شهر را تصرف کردند . [1] وسپس همه اموال موجود در خزانه‌های حرم نبوی را غارت کردند و همچنین بقاع بقیع را کاملا تخریب کردند . [2]   بازسازی پس از تخریب نخست بقیع در سال (۱۲۲۰ق) مسلمانان و سلطان محمود دوم عثمانی، در ۱۲۳۳ق  به بازسازی بقیع، اهتمام ورزیده است . [3] تخریب دوره دوم وهابیون در راستای ادامه سیاست محو آثار تاریخی و هویتی صدر اسلام ، کل بقاع موجود در قبرستان بقیع، ۹9 سال پیش، در هشتم شوال سال ۱۳۴۴ ه ق تخریب و آن‌ را تبدیل به یک قبرستان ویران می‌نمایند. وضع فعلی بقیع زمین فعلی بقیع مستطیل کشیده عمود بر محور قبل می باشد ، مساحت کل محدوده بقیع 18 هزارمترمربع و محیط دیوار پیرامونی آن حدود 1700 متر می باشد. طول دیوار جبهه ورودی اصلی( غربی) با احتساب فضای جلوی غسالخانه و در مجاورت با فضای صحن مسجد النبی  240متر  ، طول جبهه جنوبی (ازپشت غسالخانه) در مجاورت خیابان ابو ایوب انصاری۳۹۸ متر ، طول جبهه شمالی در مجاورت خیابان ملک عبدالعزیز ۵۵۲متر ، طول جبهه شرقی در مجاورت با خیابان ملک فیصل (ستین یا کمربندی اول مدینه)  ۴۸۹متر می باشد. بقیع تا حدود یک قرن پیش حصاری نداشت .ولی پس از تخریب بقاع وقبور آن ، دورتا دور دیوار قبرستان بقیع دیواری مرتفع و مستحکم ایجاد شده بنحویی که عبور از آن و تخریب آن میسر نیست . دیوار بقیع در دوران ملک فهد بن عبدالعزیز بازسازی شد و در سال‌ ۱۴۱۸ق‍، مسیرهای درون بقیع برای رفت و آمد زائران سنگفرش گردید. [4] این دیواره از رتیم یک نواخت با یک قاب سنگی ، که تا ارتفاع بیش از یک متر از کف و نیز دو ستون و یک کتیبه قوسی شکل در بالا ، که همگی با نمای سنگ می باشد . و در داخل این قاب یک نرده فولادی با یک شکل هندسی خاص تکرار شوند وجود دارد. در طراحی دیوار بقیع، علیرغم مشبک بودن ، به‌قدری مرتفع و حجیم است، که محصوریت شدیدی را بر بقیع مستولی کرده و همچنین هر امکان عبوری را از آن محال کرده است، در حالیکه اساساً چنین ضرورتی وجود نداشته است. درب اصلی بقیع به سمت حرم النبی باز می شود و در ارتفاعی بالاتر از سطح حرم النبی و بین الحرمین قرار دارد ورودی اصلی بقیع کاملاً ساده بوده و براساس مفاهیم معماری اصلاً جنبه دعوت‌کنندگی ندارد و تعمداً یافتن ورودی ان به سهولت مشهود نیست. در شهرسازی تعمدا در ضلع غربی و جنوبی بقیع یک اختلاف ارتفاع حدود سه الی جهارمتری ایجاد کرده اند ،  تا هیچ نمایی خیابان جنوبی و پیاده راه غربی ، حتی به دیواره بقیع جلوه گر نشده و داخل بقیع که به قبور مطهر ایمه میتوانست دید وجود داشته باشد ،کاملا انرا محجور کرده اند . درضلع جنوبی بعلت اختلاف ارتفاع تعمدی ایجاد شده ف یک ردیف تجاری با عمق کم ایحاد شده است و در ضلع غربی نیز بعلت اختلاف بوجود امده ، در تراز محوطه بیرونی یک ردیف فضای اداری شرطه و فضای تبلیغ وهابیت و اورژانس و غیره ایجاد شده است . به عبارتی سیمای جداره بقیع را تحت تأثیر منظر تجاری  وخدماتی قرار داده‌اند و زواری که از این دو سمت عبور می‌کنند، التفاتشان به بقیع حذف و به تجاری وخدماتی ها معطوف می شود. در ضلع شمالی و شرقی بقیع اختلاف تراز داخل وبیرون چندان زیاد نیست ، و به دلیل بعد فاصله از قبور مطهر و نیز کم تردد بودن زوار، خلوتی خاصی به وجود آورده است. درضلع جنوب غربی ، فضایی بعنوان غسال خانه ونیز نیروهای آماده امنیتی شرطه استقرار دارد. بین الحرمین یک پیاده راه بصورت شمالی جنوبی و بوده ، که باد دونرده محصور شده است . نرده غربی آن ، نرده محوطه حرم نبوی و نرده شرقی آن ، جداره بقیع میباشد. دعاهای کمیل حجاج ایرانی پیش از محدودیت سخت تر وهابیون در این مکان با تدابیر امنیتی برگزارمیشد. ورود زنان به داخل قبرستان بقیع ممنوع کرده اند و حتی از امکان خواندن زیارت نامه درپشت دیوار بقیع نیز ممانعت می کنند . سیمای داخلی بقیع مکان حرم چهار امام (ع) در سمت راست معبراصلی بقیع وبعد از تخریب وهابیون بدون هیچ سایبان ودیوار و کف پوشی می باشد . سایر قبور واجب التعظیم در ابتدای ورودی و در سمت چپ ورودی قراردارند . کلیه مقابر بقیع تنها با کپه خاک برجسته و تکه سنگهای سیاهی درسمت سر مشخص شده و هیچ اسم و نشانی بر قبرها نیست. و قبر زنان از مردان با گذاشتن یک سنگ اضافی بر سمت کپه دیگر خاک ، متفاوت شده است. در اولین نگاه به بقیع، زمین متروکه ای وقبرستان رها شده جلوه گری میکند .درحالیکه در گذشته باغستان بوده و و پر از درختانی از تیره "غرقد" بوده است و به این خاطر نیز مدتی به نام "بقیع الغرقد" معروف بوده است. پیاده راهها بسیار کم عرض می باشد و پیاده‌روسازی در داخل بقیع را براثر اعتراض و فشار علمای اسلام درست کردند، و هرچندسالی، نیز مقداری تغییر مکان داده می‌شود و حفظ هویت مکانی قبور را تهدید می‌کند. علیرغم حجم زیاد زوار همه کشور و گرمی هوا، از حداقل امکانات رفاهی، حتی محل وضو و یا آب آشامیدنی خبری نیست. داخل کل بقیع فاقد روشنایی و همچنین سایر امکانات درحد یک قبرستان معمولی می باشد . آنچه را ما امروز از بقیع می‌بینیم در ظاهر خرابه‌ای بیش نیست ،که حتی به عنوان بخش مهمی از شهر و تاریخ از شاخصه‌های ابتدایی زیست ‌محیطی و آرایش شهری نظیر یک بوستان ساده هم برخوردار نیست .اکنون نیز به گونه غریبانه‌ای است .   سخن پایانی غرب و صهیونیسم برای سیطره بر قلب جهان اسلام با فتنه بدعت شکل‌گیری مسلک وهابیت و استقرار آن بر سرزمین حجاز، تحت سلطه دائمی وراثت دائمی خاندان آل‌سعود و تحت هدایت و نظارت غرب در تلاش برای محو آثار اسلامی و کنترل این نقطه کانونی اسلام بوده و گام‌به‌گام در حال اجرا است. بر این اساس و با بغض در گلو خفته یکصد ساله و دین گران سنگی که بر دوش ما سنگینی می کند،.که عشق سوزان و علاقه قلبی همه مسلمین را به این شجره طیبه و نمونه های پاک و کامل انسانی که مورد فخر الهی هستند را به گونه ای معطوف خواهد ساخت . روند سلطه وهابیون در دهه های اخیر مبین انست که وادی شریف بقیع در معرض تهدیدات  فیزیکی جدی قرار داشته و به مرور با مسایل بیشتری مواجه میشود و  علما و سیاسیون حهان اسلام چاره اندیشی نموده و راهی برای مدیریت نمایندگان جهان اسلام بر ان بیابند. بقیع اگر چه مظلوم است، اما امروز غریب نیست ، باعنایت الهی و الطاف ائمه اطهار(ع) ان شالله بزودی فرصتی مناسب پیش آید و مرمت و احیای حرمهای متبرک فراهم خواهد گردید . «اللّهمّ اکشف هذه الغمّة عن هذه الامّة بظهوره» خداوندا با ظهور حضرت حجّت(ع) این ناراحتی و نگرانی را از این امّت برطرف نما!   دکتر سید جواد هاشمی فشارکی ،استاد دانشگاه و دبیر جشنواره مسابقه طراحی آستان مطهر بقیع [1]  جبرتی، عجائب الآثار،‌ دار الجیل، ج۳، ص۹۱. [2]  غالب، من اخبار الحجاز و النجد، ۱۳۹۵ق، ص۱۰۴؛ماجری، البقیع قصة التدمیر، ۱۴۱۱ق، ص۸۴؛ جبرتی، عجائب الآثار،‌ دار الجیل، ج۳، ص۹۱ [3]  رفعت پاشا، مرآت الحرمین (ترجمه)، نشر مشعر، ۱۳۷۷ش، ص۴۷۸ [4]  آثار اسلامی مکه و مدینه، ص۳۳۲.