کتاب مقدمه‌ای بر مبانی معماری مساجد دکتر سید جواد‌ هاشمی فشارکی

إِنَّمَا يَعْمُرُ مَسَاجِدَ اللّهِ مَنْ آمَنَ بِاللّهِ وَالْيَوْمِ الآخِرِ وَأَقَامَ الصَّلاَةَ وَآتَى الزَّكَاةَ وَلَمْ يَخْشَ إِلاَّ اللّهَ فَعَسَى أُوْلَـئِكَ أَن يَكُونُواْ مِنَ الْمُهْتَدِينَ مسجدهای خدا را کسانی عمارت می‌کنند که به خدا و روز قيامت ايمان آورده‌اند و نماز می­گزارند و زکات می‌دهند و جز از خدا نمی‌ترسند اميد است که اينان از هدايت يافتگان باشند «سوره  توبه  آیه 18»  پيامبر اكرم صلى الله عليه و آله و سلم فرمود: «من بنى مسجدا فى الدنيا اعطاه الله بكل شبر منه-او قال بكل ذراع منه- مسيرة اربعين الف عام مدينة من ذهب و فضة و در و ياقوت و زمرد و زبرجد ولؤلؤ...»  « هر كه در دنيا مسجدى بسازد،خداوند در برابر هروجب-يا هر ذراع- به مقدارى كه چهل هزارسال پيموده مى شود، شهرى از طلا و نقره و در و ياقوت و زمرد و زبرجد و لؤلؤ به او عطا مى كند« (  تحرير الوسيله،ج 1،فى مكان المصلى،ص 152،م 18)   مقدمه مؤلفین بنام معبود بی‌همتا ومالک بیوت الله "کسی که مسجدی در دنیا بسازد، خداوند خانه‌ای در بهشت به وی می‌دهد" پیامبر (ص)  در میان اندام‌های درون شهری هر شهر و روستا، نیایشگاه همیشه محل ویژه و خاص خود را داشته و دارد و از اندام‌های دیگر نمایان تر و چشمگیرتر است. از این روست که همه جا در دل آبادی جای گرفته است. نیایشگاه چون بزرگترین ساختمان آبادی بوده، در آغاز نیازی نبود که نشانی ویژه داشته باشد و خود به خود نگاه هر رهگذری را به سوی خود می‌کشید. اما پس از گسترش آبادی، نخست با افزایش درگاه‌ها بر بلندترین جای آن و سپس با ساختن برج و میل در کنار و نزدیک آن گذریان بیگانه را به نیایشگاه راهنمایی می‌کردند. با ورود مسلمانان به ایران، اولین بناهایی که توسط آنها در شهر‌های فتح شده بنا گردید، مساجد بودند. این ابنیه معمولاً در نقاط مرکزی و مهم شهر بنا می‌شدند. (قبادیان،204:1389) به عبارت دیگر با ظهور اسلام ضمن ساخت مساجد جدید، شاهد تغییر کاربری برخی اماکن مثل معابد، آتشکده‌ها، پرستشگاه‌ها و کلیساها هستیم. برای مثال مسجد یزدخواست روی آتشکده و مسجد جامع بروجرد روی آتشکده‌ای نیمه ویران بنا شد. مسجد نیریز از مبدل شدن چهارطاقی به مسجد بوجود آمد و مسجد جامعه زواره روی مهرابه بنا شد. (عسگری،141 :1390 )   مسجد نیایشگاه و محل گردهمایی مسلمانان است. کعبه طبق آیه قران اولین مسجد روی زمین است. مسجدالنبی با ورود حضرت محمد (ص)، پیامبر اسلام به مدینه در عربستان سعودی پایه‌گذاری شد. در قرآن، مسجد به معنای اعم نیایشگاه خداوند به کار رفته است. مسجد الاقصی، که معبد یهودیان یا کنیسه بوده است و در زمان نزول قرآن کاربردی غیر از آن نداشته است، دو بار در قرآن از آن به عنوان مسجد نام برده شده است. همچنین در داستان اصحاب کهف نیز قرآن می‌گوید بر مزار آنان مسجدی بنا کردند. این مسجد بر اساس قول غالب مورخین با توجه به دین مرسوم آن روزکلیسا بوده ست. البته ممکن است کنیسه نیز بوده باشد. ولی با توجه به جلوتربودن از اسلام نمی‌تواند به معنی مسجد مخصوص مسلمانان بوده باشد. مساجد مهمترین بناهای مذهبی هر شهر و روستا هستند که همواره نقش مهمی در زندگی مسلمانان داشته‌اند. اقامه نماز جمعه, مراسم مذهبی, ایراد خطبه‌ها و تدریس در مساجد انجام می‌گرفت؛ زیرا مسجد بهترین مکان برای ترویج فرامین اسلام  به مردم بوده و می‌باشد. مطالب زیر درساختاراین کتاب بدان پرداخته شده است: درفصل اول، مبانی اسلامی درخصوص مسجدارایه شده است در فصل دوم برخی مساجد ایران توصیف شده است در فصل سوم مساجد برخی از کشورهای جهان معرفی شده است فصل چهارم به مبانی معماری مساجد پرداخته شده است و در فصل پنجم مبانی طراحی مساجد مدون و ارایه شده است بدیهی است این اثر خالی از اشکال و قصورنبوده، لذا از صاحب نظران، اساتید گرامی و مهندسان عزیز خاضعانه تقاضا می‌شود، نظرات ارزشمند خود را جهت غنای بیشتر آن ارایه نمایند.                                        اللهم اجعلنا من عمار مساجدک وحرم بیوتک                                     سید جواد ‌هاشمی فشارکی -  محمد مهدوی عارف   فهرست مطالب مقدمه مؤلفین.. 9 فهرست مطالب.. 11 فصل اول: مبانی اسلامی در خصوص مسجد. 15 مقدمه. 17 مطلب نخست:  نقش عبادي ‌مسجد. 18 مطلب دوم: کارکرد  ارزشی مسجد. 26 مطلب  سوم: نقش اجتماعي مسجد. 27 مطلب چهارم: نقش خدماتي مسجد. 28 مطلب  پنجم: نقش علمي، آموزشي مسجد. 29 مطلب  ششم: نقش و کارکردهای تربیتی، آموزشی و فرهنگی مسجد. 34 مطلب  هفتم: نقش تبليغي مسجد. 38 مطلب  هشتم: کارکرد سیاسی، نظامی مساجد. 39 مطلب  نهم:  كاركرد حقوقى.. 54 مطلب  دهم: مسجد، نماد و کانون معمارى و فضاى كالبدى شهرى.. 55 مطلب  یازدهم: مسجد، ارائه الگویی از جامعه مطلوب دينى.. 57 فصل دوم: برخی مساجد ایران.. 61 1-مسجد تاریکخانه دامغان............................... 63 2-مسجد جمعه یا مسجد جامع اصفهان. 65 3-مسجد امام  اصفهان...................... 67 4-مسجد مدرسه عالی شهید مطهری.. 70 5-مسجد جامع نائین.. 72 6- مسجد جامع کرمان. 74 7-مسجد جامع اشترجان اصفهان. 76 8-مسجد کبود تبریز. 78 9 -  مسجد  جامع  جعفریه  تهران نو. 82 فصل سوم: مساجد برخی از  کشورهای جهان.. 85 1- مسجد الحرام. 87 2- مسجد النبی.. 89 3- مسجد الاقصی.. 92 4- قبه الصخره. 94 5- مسجد کوفه. 97 6- مسجد اموی دمشق.. 99 7- مسجد سلطان حسن.. 101 8-مسجد سلطان احمد. 101 9- مسجد کبود مزار شریف.. 103 10- مسجد الازهر. 104 11- مسجد رم. 107 12 - مسجد گلاسکو اسکاتلند. 107 13- مسجد قرطبه اسپانیا 110 14- مرکز فرهنگی اسلامی نیویورک.. 112 15- مرکز اسلامی میشیگان. 113 فصل  چهارم: مبانی معماری مساجد. 115 مقدمه. 117 انواع مساجد بر حسب نوع معماری.. 117 مساجد عربی.. 118 مساجد ایرانی.. 120 الف- مساجد شبستانی.. 120 ب - چهار طاقی (گنبدخانه ای) 121 ج - مساجد ایوانی.. 123 د- مساجد چهار ایوانی.. 124 عناصر و فضاهای مسجد. 126 الگوهای طرح مساجد. 132 الف ) مسجد با شبستان ستون دار. 132 ب) مسجد با شبستان ایوان دار. 133 ج) مسجد با شبستان ایوان دار وگنبد خانه پشت ایوان. 134 د) مسجد دارای گنبد خانه میانی.. 136 فصل پنجم: مبانی طراحی مساجد. 139 سازماندهی کلی طرح. 141 اصول طراحی  معماری مسجد. 142 1 ) اصول کلی.. 142 2 ) موقعیت ملک مسجد. 145 3 ) فضاهای مسجد. 146 4) دسترسی‌ها و ارتباط میان فضاها 149 5 ) اصول طراحی ورودی مسجد. 154 6 ) اصول طراحی شبستان مسجد. 156 7 ) اصول طراحی صحن مسجد. 160 8 ) اصول طراحی سرویس‌های بهداشتی مسجد. 161 9) اصول طراحی نمای مسجد. 164 10 ) تمهیدات لازم جهت معلولین و سالمندان. 166 11 ) ملاحظات طراحی مسجد جهت شرايط بحران و دفاع غیر عامل.. 166 مسجد در مواجهه با بحران. 166 نقشه‌های سازه  مسجد. 172 نقشه‌های تاسیسات مکانیکی.. 174 نقشه‌های تاسیسات برقی.. 174 ملاحظات طراحی نقشه‌های اجرایی معماری مسجد. 175 ضوابط طراحی سامانه‌هاي ایمني مساجد و حسينيه ها 180 ضوابط بهداشتی مسجد. 187 پیوست.. 191 منابع. 195 منابع الف) منابع فارسی و عربی قرآن كريم. امام خمينی‌، صحيفه نور‌، مرکز فرهنگی انقلاب اسلامی‌، 1371 آزند، یعقوب - تالیف گروبه، ارنست و سایرین – معماری جهان اسلام، تاریخ و مفهوم اجتماعی آن انتشارات مولی – 1380 برومند اعلم، عباس، درآمدی بر جایگاه مسجد در تمدن اسلامی، چ دوم، تهران: ستاد اقامه نماز، بهار 1384. پیرنیا، کریم، معماری اسلامی ایران، چاپ دوم خرداد، تهران1372، انتشارات دانشگاه علم و صنعت پیرنیا،کریم،1384، آشنایی با معماری اسلامی،نشر معمار،تهران پیرنیا،محمدکریم ومعماریان، غلامحسین –معماری اسلامی ایران –انتشارات دانشگاه علم وصنعت ایران – 1371         جعفری، عالیه، « مساجد در سیره‌ پیامبر اعظم6»، مجموعه‌ مقالات فروغ مسجد، ج 5، چ اول، قم: موسسه‌ فرهنگی ثقلین، 1386. رفیعی سرشکی،بیژن، رفیع زاده و رنجبر کرمانی – فرهنگ مهرازی ( معماری) ایران –انتشارات مرکز تحقیقات ساختمان ومسکن – شماره 362 - 1382     زمرشیدی، حسین، مسجد درمعماری ایران –انتشارات کیهان، 1374 سروقدمقدم،ابوالحسن، تالیف آندره گدا و...-آثار ایران شماره 4 – بنیاد پوهشهای اسلامی آستان قدس رضوی مشهد – 1368 سلطان زاده حسين (1362)، روند شکل گيري شهر و مراکز مذهبي در ايران، تهران: نشر آگاه. سیدصدر، سید ابوالقاسم – دایره المعارف معماری وشهرسازی انتشارات آزاده – 1381 تعاریف پایه موضوع را دارد طاهباز، طاهره، م،جلیلیان،1390 معماری همسار با اقلیم با رویکرد مساجد، ضوابط و طراحي با رويكرد مساجد،تهران فصلنامه معماری و شهرسازی آبادی –شماره 53 – بهار 1386 – کیانی، محمد یوسف،1384، تاريخ هنر معماري ايران در دوره اسلامي، مركز چاپ و انتشارات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي،تهران کیانی، محمد یوسف. تاریخ هنر معماری ایران در دوره اسلامی. سازمان مطالعه و تدوین کتب علوم انسانی دانشگاه‌ها (سمت)، ۱۳۷۷. شابک ‎ISBN ۹۶۴-۴۵۹-۱۲۲-۴. کیانی، محمد یوسف،1389، معماري ايران در دوره اسلامي،تهران مجموعه مقالات همایش معماری مسجد،گذشته، حال، آینده اذر 1376 – دانشگاه هنر، پردیس دانشگاه اصفهان- انتشارات دانشگاه هنر – 13678   - دو جلد است هردوجلد مناسب  است محرمی، غلامحسین، نقش مسجد در جامعه‌ اسلامی (از آغاز تا عصر عباسیان)، چ اول، قم: موسسه‌ فرهنگی انتشاراتی یمین، 1379. مرکز رسيدگي به امور مساجد (1385)، فروغ مسجد (مجموعه مقالات برگزيده سومين همايش بين المللي نقره کار، عبدالوحید، 1389،سیری در مبانی نظری معماری،انتشارات پیام نور،تهران نوبهار، رحیم، سیمای مسجد، ج دوم، چ دوم، بی‌جا: مولف، پائیز 1376. النیسابوری، مسلم بن حجاج، صحیح مسلم، دارالجیل، بیروت، 1426هـ هاشمی فشارکی، سید جواد، مبانی طراحی مساجد، امور مساجد استان البرز، 1395 هاشمی فشارکی، سید جواد، و مهدوی عارف، محمد، مبانی کارکردها و ویژگیهای مساجد، انتشارات، 1395 هرسي پال و کنث بلانچارد (1385)، مديريت رفتار سازماني: کاربرد منابع انساني، تهران: مؤسسه انتشارات اميرکبير. هیلن براند، ر. (١٣٨٣) معماری اسلامی، ترجمه باقر آیت‌الله‌زاده شیرازی، تهران، انتشارات روزنه هیلن براند، رابرت – ترجمه ایرج اعتصام – معماری اسلامی – شرکت پردازش وبرنامه ریزی شهری شهرداری تهران – 1379 ب) پایگاه‌های اطلاع رسانی پایگاه اطلاع رسانی khamenei.ir پایگاه اطلاع رسانی امور مساجد http://karaj125.ir/index.php?option=com_content&view=article&id=441:2012-10-29-04-19-28&catid=54:2010-02-14-11-00-23&Itemid=101 http://www.ntoir.gov.ir/uploads/nto_1393-03-24pdf http://www.masjed.ir/content/media/image/2014/09/18956_orig.pdf http://www.isfp.ir/web/urban/52 http://rc.majlis.ir/fa/law/show/101180 http://www.farsnews.com/newstext.php?nn=13910306001308#sthash.TarKPZFW.dpuf http://manare.ir/Portal/Cultcure/Persian/CategoryID/10966/CaseID/57070/71243.aspx   ج) منابع لاتین ernest &…. T architechture of the Islamic World T thames and Hudson 1987 Guide on becoming a family-friendly mosque”. This article could be ordered by writing to Ms Dayang Istiaisyah, Executive, Mosque Programmes Strategic Unit, dayang@muis.gov.sg. Holland Thomas and Douglas Jackson (1998). Strengthening board performance: Finding and lessons from demonstration projects, Nonprofit Management & Leadership, 9(2). Islam our choice ashra publications Karachi 1976 P.P. 106- 100 Jackson Douglas and Thomas Holland (1998). Measuring the effectiveness of nonprofit boards, Nonprofit and Voluntary Sector Quarterly, 27(2). Kushner Roland and Peter Poole (1996). Exploring structure-effectiveness relationships in nonprofit arts organizations, Nonprofit Management & Leadership, 7(2). Mosque Excellence System Assessment Questionnaire (2008). Portal for Mosques in Singapore, Available at: mosque.org.sg/. تقدیم به: آنانکه اهل مسجد بودند و برای دفاع از اسلام جانفشانی‌ها کردند. آنانکه در سال 1394 عازم مسجدالاحرام بودند ولی با لباس احرام پرکشیدند. آنانکه درامر طرح و ساخت و نگهداری مساجد اهتمام دارند. آنانکه در خدمت رسانی ومدیریت امور مساجد درتلاشند. و آنانکه پایگاه و سنگرشان مساجد است. و تقدیم به شهدای مسجد جامع جعفریه آنانکه اهل مسجد بودند و برای دفاع از اسلام جانفشانی کردند ‏سرشناسه : هاشمی فشارکی، سیدجواد، ‏‫۱۳۴۰ -‏ ‏عنوان و نام پديدآور : مقدمه‌ای بر معماری مساجد/ تدوین و تالیف سیدجواد هاشمی‌فشارکی، محمد مهدوی‌عارف. ‏مشخصات نشر : تهران : وانیا‏‫،۱۳۹۶. ‏مشخصات ظاهری : ‏‫۲۰۰ص.: مصور. ‏شابک : 978-600-8496-46-5 ‏وضعیت فهرست نویسی : فیپا ‏یادداشت : کتابنامه به صورت زیرنویس. ‏موضوع : معماری مساجد ‏موضوع : *Mosque architecture ‏موضوع : معماری مساجد -- ایران ‏موضوع : *Mosque architecture -- Iran ‏شناسه افزوده : مهدوی عارف، محمد، ‏‫۱۳۴۸ -‏ ‏رده بندی کنگره : ‏‫NA۴۶۷۰/ھ۲م۷ ۱۳۹۶ ‏رده بندی دیویی : ‏‫۷۲۶/۲ ‏شماره کتابشناسی ملی : ۴۷۳۶۰۳۲ مقدمه­ای بر معماری مساجد تدوین و تالیف: دکتر سیدجواد ‌هاشمی فشارکی حجه الاسلام  محمد مهدوی عارف   شابک: 5-46-8496-600-978 چاپ اول: 1396                                     شمارگان: 1000 نشر وانیا: خیابان فخررازی خیابان شهدای ژاندارمری پلاک 63  طبقه سوم  تلفن 66961163-09121866558 200000 ريال                               فروش اینترنتی www.ketab.ir   ‏سرشناسه : هاشمی فشارکی، سیدجواد، ‏‫۱۳۴۰ -‏ ‏عنوان و نام پديدآور : مقدمه‌ای بر معماری مساجد/ تدوین و تالیف سیدجواد هاشمی‌فشارکی، محمد مهدوی‌عارف. ‏مشخصات نشر : تهران : وانیا‏‫،۱۳۹۶. ‏مشخصات ظاهری : ‏‫۱۹۹ص.: مصور. ‏شابک : ‏‫۲۰۰۰۰۰ ﷼978-600-8496-46-5 : ‏وضعیت فهرست نویسی : فاپا ‏یادداشت : ‏‫کتابنامه: ص.[۱۹۵] -۱۹۸؛ همچنین به صورت زیرنویس. ‏موضوع : معماری مساجد ‏موضوع : *Mosque architecture ‏موضوع : معماری مساجد -- ایران ‏موضوع : *Mosque architecture -- Iran ‏شناسه افزوده : مهدوی عارف، محمد، ‏‫۱۳۴۸ -‏ ‏رده بندی کنگره : ‏‫NA۴۶۷۰‏‫/ھ۲م۷ ۱۳۹۶ ‏رده بندی دیویی : ‏‫۷۲۶/۲ ‏شماره کتابشناسی ملی : ۴۷۳۶۰۳۲ ‏اطلاعات رکورد کتابشناسی : فاپا   کتاب مقدمه‌ای بر مبانی معماری مساجد